[11] Est videre, en grec ἔστιν (= ἔξεστιν) ἰδεῖν; cette construction est peut-être d’origine vulgaire. Cf. Riemann, page 299, note, où ce passage est cité.
[12] Non in alia = in eadem, in pari vilitate.
[13] Quanquam, cependant (Gr. lat., 499, rem.). — Proximi (s.-e. nobis) est opposé à interiores, trois lignes plus loin. — Usus commerciorum dit plus que commercium seul; c’est la pratique habituelle des relations commerciales.
[14] In pretio habere, «attacher du prix à». Ovide: In pretio pretium nunc est, on attache aujourd’hui du prix à l’argent seul.
[15] Pecunia, ici «argent monnayé, monnaie».
[16] Veterem et diu notam. Ce n’était pas sans raison, car les anciennes pièces contenaient plus de métal précieux. Serratos bigatosque (denarios). Les serrati (serra, scie) avaient le bord dentelé; les bigati portaient l’effigie d’une Victoire conduisant un char à deux chevaux (bigæ).
[17] Nulla affectione animi: ce n’est pas chez eux une affaire de sentiment, de goût, mais une préférence fondée sur la commodité. — Promiscua, à la portée de tous, vulgaire, commun.
6. Ne ferrum quidem superest[1], sicut ex genere telorum colligitur. Rari[2] gladiis aut majoribus lanceis utuntur: hastas vel ipsorum vocabulo frameas gerunt, angusto et brevi ferro[3], sed ita acri et ad usum habili, ut eodem telo, prout ratio poscit, vel cominus vel eminus pugnent. Et eques quidem scuto frameaque contentus est; pedites et missilia[4] spargunt, plura singuli, atque in immensum[5] vibrant, nudi aut sagulo leves[6]. Nulla cultus[7] jactatio; scuta tantum lætissimis coloribus[8] distinguunt. Paucis loricæ, vix uni alterive cassis aut galea[9]. Equi non forma, non velocitate conspicui; sed nec variare gyros[10] in morem nostrum docentur: in rectum aut uno flexu dextros agunt, ita conjuncto orbe[11] ut nemo posterior sit. In universum æstimanti[12] plus penes peditem roboris; eoque[13] mixti prœliantur, apta et congruente ad equestrem pugnam velocitate[14] peditum, quos ex omni juventute delectos ante aciem locant. Definitur et numerus: centeni ex singulis pagis sunt, idque ipsum inter suos vocantur[15], et quod primo numerus fuit, jam nomen et honor est. Acies per cuneos[16] componitur. Cedere loco, dummodo rursus instes, consilii quam[17] formidinis arbitrantur. Corpora suorum etiam in dubiis prœliis referunt. Scutum reliquisse præcipuum[18] flagitium, nec aut sacris adesse aut concilium inire ignominioso fas; multique superstites bellorum infamiam laqueo finierunt[19].
[1] Superest, litt., est surabondant. Térence: Cui tanta erat res et supererat. Traduisez: le fer lui-même n’est pas fort abondant.
[2] Rari, c’est le petit nombre qui se sert de.