DICTUM, i, n. Mot, parole. Usus: Nullum petulans dictum in vita proferatur. In me ac meos dicta multa dixit. Commode, breviter, facete, acute dictum. Dictum Ennii. Ob dictum capite et fortunis accusari. Quam vocem, quod dictum ad Catonem detulit. Dictum unum de melioribus.
DĬDŪCO, is, xi, ctum, ere, a. Conduire, séparer, diviser. Syn. Dispergo, aperio. Usus: 1. Pugnam diduxit. Aciem in cornua diducere, aquam in vias. 2. Transl. In varias curas diducitur animus. Cf. [Dilato], [Separo].
DĬES, ēi, m. et f. Jour. Syn. Lux, diecula, temporis diurni cursus; spatium, tempus. Epith. Acerbior, acerbissimus, æstivus, beatus, brevior, brumalis, calamitosus, certus, clarissimus, compitalitius, constitutus, dirus, extremus, faustus, festus, fœdus et flagitiosus, funestus, gloriosissimus, gravissimus, gratissimus, gravis, honestissimus, horribilis, inclinatus, lætificus, lætior, lætissimus, legitimus, liberior, medius, natalis, notus, perendinus, optatissimus, posterus, præclarus, propinquus, religiosus, ignotus, pulcher, solstitialis, summus, supremus, totus, tristis, turbulentissimus, turpis, vacuus, utilis et gratus. Dies festus, jour de fête, sanctissimus et celeberrimus. Dies æterna, annua, antiquior, certa, exigua, hesterna, hodierna, misera et infelix, satis laxa, perexigua, tota, utilis. Dies acerbi, festivi, apti, breviores, lætissimi, comitiales, compitalitii, continui, anniversarii, non honesti, jucundi, illustres, justi, lætiores, longiores, odiosi, pauci, plurimi, lautissimi, præteriti, proximi, quieti, reliqui, superiores, toti, vacui. Phras. 1. Vix dies erat, il faisait à peine jour. Vix lucescebat; appetente vix die; die vix albescente; aperiente se die; sub primum lucis exortum; sub primam auroram; albescente primum cœlo; vixdum prima se luce infundente; emergente vix sole. Cf. [Mane]. 2. Adulta die, en plein jour. Multa jam die; multum jam diei processerat; multa jam luce; res ad multum diei, in multum diem processerat, extracta erat. 3. Vergente jam die, vers le soir, vers la fin du jour. Inclinante in vesperum die; præcipitante jam die; abeunte jam in noctem die; cum haud multum diei jam superesset; inclinato in vesperam die; extabescente jam die; senescente jam die. Cf. [Vesper]. 4. Ad certam diem, au jour fixé. Ad constitutam, præstitutam, præfixam, præscriptam, certam, statutam, destinatam, præfinitam diem, ad diem solvere. 5. Ubi constituta dies adfuit, dès que le jour fixé fut arrivé. Dies ubi appetiit, illuxit, venit prœlio constitutus; dies ubi adventavit; cum jam in proximo esset destinata dies. 6. Diem differre, différer le jour. Diem proferre, prorogare, prolatare, ampliare, producere. 7. Diem mihi totum confabulando subtraxit, il m’a fait perdre tout un jour en entretiens. Diem mihi solidum confabulando exemit; dies mihi totus confabulando sublatus est; diem totum confabulando duxit, extraxit. 8. Diem transigere in negotiis, passer le jour à ses affaires. Diem in negotiis ponere, degere, consumere; diem negotiosis concursationibus terere, conterere, conficere necesse est. Dies et noctes laboriosa mihi opera exeduntur. Dierum ac noctium vicissitudines laborantem me inveniunt. Dies noctesque laborandum mihi est. Diu noctuque; noctu ac interdiu instandum operi est; nullum tempus mihi vacuum a laboribus fluit. Nullum tempus, neque diurnum neque nocturnum dimitto, quin laborem. Cf. [Tempus], [Consumo]. 1. Sacri dies, et negotiosi, jours fériés, jours ouvriers. Dies sanctissimus ac celeberrimus, jour très saint. Dies ab exortu caniculæ proximi, les jours de la canicule. Dies, qui a rerum omnium Domino nomen traxit, dimanche. Dies jejunio sacratus, jour de jeûne. Dies omnium Sanctorum festa commemoratione sacra, la Toussaint. 2. Diem sibi sumere ad deliberandum, prendre un jour pour délibérer. Dare diem ad deliberandum, indiquer le jour de la délibération. Diem alicui dicere, scribere, citer qqn en justice. 3. Dies intercessit una, altera, tertia, un, deux, trois jours se passèrent. Ea mysteria in unum diem incidunt, incurrunt, ces mystères durent un jour. 4. Diem agere, celebrare, obire, passer le jour. Diem unum intermittere, laisser passer un jour. 5. Tempus, temps. Nullus dolor est, quem dies, quem longinquitas temporis non leniat. Dies quoque stultis mederi solet. Impetret ratio, quod dies impetratura est. Invidiam dies mitigat, le temps calme l’envie. Cf. [Feriæ], [Festus].
DIFFĔRENTĬA, æ, f. Différence. Syn. Dissimilitudo, discrimen, varietas, distinctio, intervallum. Usus: Magna est differentia inter principia naturalia. Cf. [Dissimilitudo], [Discrimen].
DIFFĔRO, differs, distŭli, dīlātum, ferre, 1. a. Différer, tarder, remettre. 2. n. Être différent. Syn. 1. Rejicio, prorogo, reservo, produco, sustineo, profero, moram interpono, tardo, procrastino, moror, celeritatem de causa detraho, cunctor, extraho. 2. Discrepo, disto, alius sum, dissimilis sum. )( Similis sum. Adv. Multum, non fere multum, paulum, oppido, plurimum. Phras. 1. Res differri non potest, on ne peut différer l’affaire. Res extrahi, prorogari non potest; duci longius, suspendi non potest; trahi negotium sine dispendio non potest; res ista procrastinationem et tarditatem non fert; cunctationem non patitur; res illa moram et sustentationem non fert. 2. Nimium differtur transactio litis, on diffère trop longtemps l’arrangement du procès. Jacet jam biennium causa nostra; prolatatis comitiis tota jam elanguescit. Quis non damnet judicum lentitudinem, litem jam biennio trahentium; me toties ampliantium; in aliud aliudque tempus protrudentium; rei exitum morantium; diem ex die ducentium; diem tempusque proferentium, extrahentium, producentium? nimium quantum ampliatur causa; tempus ducitur; dies protrahitur. 3. Vide ne meus e provincia discessus differatur, faites en sorte que l’on n’ajourne point mon départ de la province. Vide, ne quid ad annuam in provincia commorationem temporis accedat; ne quæ fiat accessio temporis; ne res longius ducatur, aut in aliud tempus reservetur, ne quid mihi temporis prorogetur, protrahatur, extrahatur; ne diuturnior, longior mihi fiat in provincia commoratio. 4. Differ rem in æstatem, remettez la chose à l’été. Confer rem in longiorem diem; conjice in æstivos menses, mensem unum alterumque interjice; mora mensis unius illata, interposita, in æstatem extrahe, rejice. Cf. [Mora], [Expedio]. 5. Differt pœnam, il retarde le châtiment. In sumendo supplicio temporis gratiam facit; iræ spatium, et consilio tempus dat; supplicii de reo sumendi diem laxius profert; inter culpam et pœnam moræ interjectum est aliquid. 6. Quantum differt doctus ab indocto! Quelle différence il y a entre l’homme instruit et l’ignorant! Quantum inter hos discriminis est! quantum inter hunc et illum interjectum intervallum est! quanta inter hunc et illum morum studiorumque est distantia! tanta certe, quanta maxima esse potest; quantum hunc inter et illum interest! 7. Rationes meæ a tuis multum differunt, mes raisons sont fort différentes des vôtres. Admodum discrepant, distant, dissentiunt; diversa imprimis rerum nostrarum ratio est; non eadem est mearum ac tuarum rerum ratio; meæ res aliter, dissimiliter, diverse, prorsus alio modo, ac tuæ se habent. Alio res meæ loco sunt, ac tuæ; non eodem loco, non ejusdem loci sunt. Alia, diversa, non eadem rerum mearum ratio est. Nihil simile habet res mea cum tuis; nihil habet similitudinis; quid simile, quid non dissimile habent res nostræ? nulla similitudo, dissimilitudo magna, dissimilia prorsus omnia, alia prorsus sunt omnia, inter res meas tuasque. Cf. [Abludo], [Dissimilis]. 8. Differre a patre. Cf. [Degenero]. Usus: 1. Differs me in aliud tempus. Differre vadimonium. Alii tempus differebant, remettre, différer. 2. Discrepo, se distinguer, différer, être différent. Quantum inter se homines studiis moribus, vestitu, tota vitæ ratione differunt! Hæc cogitatione quidem inter se differunt, re vero copulata sunt. 3. Spargo, disperser, pousser de tous côtés. Ignem differunt in omnem locum.
DIFFĬCĬLE, Difficilement. Syn. Difficulter.
DIFFĬCĬLIS, e, gen. com. Difficile, malaisé, pénible. Syn. Laboriosus, operosus, habens multum difficultatis, arduus, habens difficultatem; in quo multum est negotii, vel operis; in labore multo est positus, magnus. )( Facilis. Phras. Rem difficilem tentas, vous essayez, vous entreprenez une chose difficile. Magnum est, quod moliris; rem magnam et multis difficultatibus impeditam aggrederis; perarduum est, quod suscipis, negotium. Elaborandum tibi erit in ea re. Multo tuo labore id fiet. Incidisti in difficilem nodum, quem vix expedies. In rem difficilem et inexplicabilem te conjecisti. Spissum sane opus lentum et fastidiosum moliris. In quantas te dimicationes isto tuo consilio immisisti! Viam sane arduam, asperam, confragosam, lubricam, plenam periculorum et laborum ingrederis. Subeundæ cibi erunt magnæ tempestates; res est multis obstructa difficultatibus. In salebras incidisti sane asperas et confragosas. Arduum factu est; res in difficili est; multis difficultatibus conflictaberis. Multæ tibi difficultates, asperitates superandæ, vincendæ, supervadendæ erunt. Satis in ea re sudabis. Res hæc laboris, negotii, difficultatis habebit plurimum; non ea res est, quæ facili vel parvo negotio, levi labore, non magno studio possit effici. Res erit magnæ difficultatis, multi laboris, non parvi negotii, non operis exigui. Magno tibi ea res stabit; in nodum incides sane difficilem; res est, in qua sudandum sit; in qua sustinendi labores, in qua multum operæ ponendum; in qua sit vigilandum; animo excubandum; in qua non leviter sit laborandum, in qua studii multum, industriæ plurimum sit adhibendum. Res hæc multæ erit operæ ac laboris. Res ea quantas tibi dabit curas? ea re suscepta quantas in difficultates incurres, delaberis? quam ægre eum nodum expedies, solves explicabis? quoties ea te res in lassitudinem dabit? quantum oneris in humeros sustollis tuos? quam plenam periculi aleam tentas? quantum negotii tibi ipse facessis? Cf. [Arduus], [Difficultas], [Difficulter]. Usus: 1. Intelligo, quam loco difficili et scopuloso verser. Contortas res et difficiles discere. Difficillimis reipublicæ temporibus. 2. Asper, difficile, exigeant, chagrin. Difficilis et morosus senex. Parens illepidus, et in filios difficilis.
DIFFĬCULTAS, ātis, f. Difficulté, obstacle, embarras. Syn. Labor, angustia, asperitas. Epith. Domestica, incredibilis, magna, nummaria, odiosa, pecuniaria, publica, summa, tanta. Majores, multæ, summæ, tot tantæque. Phras. 1. Si hoc suscipis negotium, multum difficultatis senties, si vous entreprenez cette affaire, vous éprouverez de grandes difficultés. Multum laboris habebis; in magnas difficultates incurres; feres laboris plurimum; magnus in te labor, grave in te onus incumbet; multum oneris, laboris; molestiæ sustinebis; si hoc aggrederis. Rem difficilem, gravem, laboriosam; rem operosam, molestam imprimis ac duram senties, experieris, cognosces; rem haud factu facilem, multis difficultatibus implicatam, obseptam et quasi circumvallatam comperies. 2. Vide, quid difficultatis res ista habeat, voyez quelles difficultés présente cette affaire. Etiam atque etiam vide, quantum facinus conere; quid suscipias, quidve sustinere possis; quantum tibi oneris imponas; animadverte, cujus operæ, cujus difficultatis ea res sit; quas vires, quos nervos, quantam facultatem, quantum roboris postulet id quod moliris. Cf. [Difficilis]. Usus: Difficultas vecturæ, navigandi. Res habet multum difficultatis et laboris. Incurrit in multas difficultates. Multis difficultatibus affectus et afflictus.
DIFFĬCULTER, Difficilement, avec difficulté. Syn. Difficile, ægre, vix, tristius, durius, Phras. Difficulter impetrabis, vous obtiendrez difficilement. Haud parvo negotio, haud levi brachio agendum erit, hoc ut consequare. Magnam fortunæ debebis gratiam, ista si impetres; magno tibi stabit ejus rei gratia. Non sine difficultate ea re potieris. Perdifficilis et lubrica erit ejus rei consequendæ ratio. Hæret ea res adhuc in salebra; res in difficili erit, dum voti compos fias; haud ita promptum erit, ista consequi; haud ex facili ista impetrabis; vix, aut ne vix quidem id consequere.
DIFFĪDENTER, Avec défiance, timidité. Syn. Timide.