[261] Conde, Historia, t. I, p. 433.
[262] Muratori, Rerum italicarum script., t. II, p. 425 et 462.
[263] Cette relation se trouve dans les Acta sanctorum ordinis sancti Benedicti, par Mabillon, sæc. V, p. 404 et suiv.
[264] Voy. le recueil des Bollandistes, au 15 juin, Vie de saint Bernard de Menthone, p. 1076.
[265] Ibid., p. 1077. Voy. aussi l’Histoire de la destruction du paganisme en occident, par M. A. Beugnot, Paris, 1835, 2 vol. in-8o, t. II, p. 344 et suiv. Faute de connaître l’occupation du grand Saint-Bernard par les Sarrazins, on avait jusqu’ici tout rapporté aux divinités du paganisme.
[266] Conde, t. I, p. 482.
[267] Conde, t. I, p. 464.
[268] Alberic des Trois-Fontaines, dans le recueil de Leibnitz, intitulé Scriptores rerum germanicarum, accessiones, Leipsicht, 1698, in-4o, t. II, p. 3 et 4.
[269] Ce qui concerne l’occupation de Grenoble et de la vallée du Graisivaudan par les Sarrazins, était resté jusqu’ici enveloppé de doutes et de ténèbres. On a vu ci-devant, p. [181], un témoignage irrécusable de l’occupation elle-même. D’un autre côté, il existe dans le cartulaire de l’église de Saint-Hugues, à Grenoble, une charte de la fin du onzième siècle, qui commence ainsi:
«Notum sit omnibus fidelibus filiis Gratianopolitanæ ecclesiæ, quod post destructionem paganorum, Isarnus episcopus ædificavit ecclesiam gratianopolitanam; et ideò quia paucos invenit habitatores in prædicto episcopatu, collegit nobiles, mediocres et pauperes ex longinquis terris, de quibus hominibus consolata esset gratianopolitana terra; deditque prædictus episcopus illis hominibus castra ad habitandum, et terras ad laborandum; in quorum castra sive in terras episcopus jam dictus retinuit dominationem et servitia, sicut utriusque partibus placuit. Habuit autem prædictus episcopus et successor ejus Humbertus prædictum episcopatum sicut proprius episcopus debet habere propriam terram et propria castra, per alodium, sicut terram quam abstraxerat à gente paganâ. Nam generatio comitum istorum, qui modo regnant per episcopatum gratianopolitanum, nullus inventus fuit in diebus suis, scilicet in diebus Isarni episcopi, qui comes vocaretur, sed totum episcopatum sine calumniâ prædictorum comitum prædictus episcopus in pace per alodium possidebat, excepto hoc quod ipse dederat ex suâ spontaneâ voluntate. Post istum vero episcopum successit ei Humbertus episcopus in gratianopolitanam ecclesiam, et habuit prædicta omnia in pace, etc.»