[201]. Maxima Bibliotheca veterum patrum, ed. di Lione, t. III, p. 727. Circa l'autore di questo scritto e il tempo in cui fu composto si disputò lungamente. Chi l'attribuì a Metodio Patarense, che fu martire nel 311 o 312, chi a Metodio il Confessore, Patriarca di Costantinopoli, morto nell'846, chi a Metodio di Tessalonica, apostolo degli Slavi, vissuto anch'egli nel IX secolo, e chi ad altri Metodii, vissuti nel XIII e XIV. Il Gutschmid lo giudica della prima metà del secolo VIII, il Riezler e il Döllinger credono appartenga all'XI. Chi più forse s'approssima al vero è lo Zezschwitz, che lo stima del IX (Vom Römischen Kaisertum deutscher Nation, Lipsia, 1877, p. 8, 68, 70-73). Io ebbi tra mani un codice unciale della Barberina (segnato XIV, 44), certo non posteriore al IX secolo, il quale contiene le Revelationes mutile in fine.
[202]. Cito direttamente dal manoscritto che si conserva nella Nazionale di Firenze, F. 33 v.: «In almachia idest iuxta sanctam manam cosmedinam: et est meta, quae ut dicitur fuit sepulchrum Remuli: qui mandato Romuli in Jano mortuus fuit: et de meta praedicta: sicut iam dixi, dubito quod non fuit Remuli per Romulum facta: quia illis temporibus Romulus et sui non erant tantae potentiae: aliam ethimologiam sibi non invenio de qua quidem tacere poposci: sed sit quod vult, mirae pulchritudinis fuit in lapidibus marmoreis tabulata. De quibus tabulis ornatum et constructum fuit ornamentum sancti petri per Constantinum consistentem Imperatorem». La forma Remulus invece di Remus, foggiata per assimilazione su quella di Romulus, s'incontra frequentemente nel medio evo. Del sepolcro di Remo così si dice in un codice Cottoniano dei Mirabilia (Faustina, A, VIII, f. 149 v.): «Prope portam Capenam, que vocatur porta sancti Pauli, iuxta murum urbis, inter portam predictam et montem testarum, sepultus est Remus, frater Romuli. Sepulcrum vero suis lapidibus magnis tabulatum est in altitudine magna, quod in muro coniunctum est. Quia statutis Romuli, quibus consenserat, voluit subiacere, et quia idem Remus incidit in statutum, capite truncatus, sub muro sepultus est. Sepulcrum vero eius ad perpetuam rei memoriam, tum quia frater Romuli erat, tum quia contra statutum fleri non licebat, solempniter constructum est».
[203]. Epist. famil., VI, II.
[204]. Parad., c. XV, v. 124-6.
[205]. Carmen de Karolo Magno, l. III, v. 542-3, ap. Pertz, Scriptores, t. II, p. 399.
[206]. Parad., c. XV, v. 109-10.
[207]. Zeitschrift für deutsches Alterthum, Neue Folge, v. IX, p. 471.
[208]. Ap. Pertz, Script., t. IV, p. 478.
[209]. Landulfo, Historia Mediolanensis, ap. Pertz., Script., t. VIII, p. 74. E notisi che con quel dire Roma in aedificiis, e poi subito Ravenna in ecclesiis, pare che per Roma si voglia non far conto delle chiese, e accennare solamente agli avanzi di antichi monumenti.
[210]. Le sette meraviglie erano, secondo l'elenco più antico: le Piramidi d'Egitto, le Mura e i Giardini pensili di Babilonia, il Tempio di Diana in Efeso, il Giove Olimpico di Fidia, il Mausoleo, il Colosso di Rodi, il Faro di Alessandria. V. lo scritto attribuito a Filone Bizantino (III secolo av. l'E. V.) Περὶ τῶν ἐπτὰ θεαμάτων, pubblicato primamente da Leone Allaci in Roma, 1640, poi dall'Orelli, Lipsia, 1816. Questo scritto è mutilo. Cassiodoro (Var., l. VII, 15) enumera le sette meraviglie secondo gli antichi, prisci saeculi narratores; ma poi, venendo a parlar di Roma, esclama: «Sed quis illa (miracola) ulterius praecipua putabit, cum in una Urbe tot stupenda conspexerit? Habuerunt honorem, quia praecesserunt tempore; et in rudi saeculo quicquid emersisset novum, per ora hominum jure ferebatur eximium. Nunc autem potest esse veridicum si universa Roma dicatur esse miraculum». In progresso di tempo la lista fu, ora in un modo, ora in un altro, alterata, pur rimanendo fisso il numero di sette. (Cf. Mexia, Silva de varia lection, Siviglia, 1520, parte 3ª, capitolo XXXII).