[360]. Nel commento al carme CI di San Gregorio Nazianzeno, ap. Mai, Spicilegium Romanum, v. II. parte 2ª, p. 221: ..... οἱ δὲ φασὶ τὸ ̔Ρώμης Καπεῖτώλιον· ἔστι γαρ κτίσμα μέγα περιβόλοις συνεχόμενον ἐν ῷ πλήθη Ζωδίων ἐστίν καὶ σημεῖον ἑκάστω τούτων ῆν ποτὲ· καὶ γαρ φασὶ κώδονας ἐκ χειρός ἀποκρεμασθῆναι τουτών. Ζωδίον δὲ καὶ ἔθνος ῆν ἅπαν, ὅπερ φησὶν ἐσήμαινεν διὰ τοῦ κώδονος τὴν οὕπερ εἰκονίζει κίνησιν ἐσθ’ ὅτε πολεμικὴν ἔθνους· πολλὰ δὲ καὶ αλλα θαύματα ἄξια κατὰ ̓Ρώμην ἐστίν.

[361]. «Quod primum est Capitolium Romae, salvatio civium, major quam civitas, ibique fuerunt gentium a Romanis captarum statuae, vel deorum imagines, et in statuarum pectoribus nomina gentium scripta, quae a Romanis capta fuerant, et tintinnabula in collibus eorum appensa. Sacerdotes autem pervigiles diebus et noctibus per vices ad harum custodiam curam habentes intendebant; si quaelibet eorum moveretur, sonum mox faciente tintinnabulo, ut scirent quae gens romanis rebellaret. Hoc autem cognito, romanis principibus verbo vel scripto nunciabant, ut scirent ad quam gentem reprimendam exercitum mox destinare deberent». — Il testo già ricordato del codice di Wessobrun, fatto conoscere dal Docen (V. Keller, Li Romans des Sept Sages, p. CCVII), suona presso a poco lo stesso: «VII Miracula. Primum: Capitolium Romae, salu[a]tio totius [··], quia civitas civium, et ibi consecratio statuarum omnium gentium, quia [quae] statuae scripta nomina in pectore gentis, cujus imaginem tenebant, gestabant, et tintinnabulum in collo uniuscujusque statuae erat. et sacerdotes die ac nocte semper vigilantes custodiebant. et quae gens in rebellum consurgere conabatur contra Romanorum imperium, statua illius gentis conmovebatur et tintinnabula in collo illius resonabant, ita ut scriptum nomen continuo sacerdos principibus deportaret, et ipsi absque mora exercitum ad reprimendam gentem dirigerent». — Per opportunità di confronto ecco anche il testo pubblicato dal Preller: «Miraculum primum Capitolium Romae, tutius quam civitas civium. Et ibi consecratio statuarum omnium gentium, quae scripta nomina in pectore gentis cuius imaginem tenebant, gestabant, et tintinnabulum in collo uniuscuiusque statuae erat, et sacerdotes die ac nocte semper vicibus vigilantes eas custodiebant et quae gens in rebellionem consurgere conabatur contra romanum imperium, statua illius commovebatur et tintinnabulum in collo illius resonabat ita ut scriptum nomen continuo sacerdotes principibus deportarent, et ipsi absque mora exercitum ad reprimendam eandem gentem dirigerent».

[362]. Nel Pantheon la pone una versione tedesca dei Mirabilia (Manoscritto della Biblioteca di Corte in Vienna, n. 2962): «Der ander tempel waz genant Pantheon; auf dem tempel waz Thybilles (Cibeles), dye solt sein ain muter aller abgoter, zw der fussen waren schilde von allen landen von wan der man choem, so sach er an dem schilde welchen enden sein lant lag do er von waz; und geziret mit golde dye selbige Tbybilles und mit edeln gestaine der under den fussen mit merswein und mit pfaben, dye waren schon und rain verguldet. In dem selben tempel waren also vil sawlen ale rechter fursten tuem und reich waren in der welt, und auf ieglicher seweln waz ain abgot von dem lande, und het ain glocken an seinem hals, und dyenten dem pilde als ain fraw, und welche lande sich wider satezet wyder Rom und wyder romisches reich so wendet sich der abgot des landes und umb cheret den ruecke gegen dem pilde von Rom, und dy glocken dy der abgot an den hals het dy lawlet sich selben. So taten dann dy huter des tempels daz ze wyssen den senatoren und der herschaft zw Capitoli, dy santen dann aues in dy finsternues der ritterschaft daz man daz lant wyder erscrhitte (sic) und erchrieget. Der selbige tempel ist nue genant ad sanctam Mariam Rotundam». Vedi una descrizione in tutto simile a questa, ma tratta da una versione tedesca dei Gesta romanorum, nel v. III della Kaiserchronik del Massmann, p. 423. Giovanni Lydgate, nella sua versione del trattato del Boccaccio De casibus virorum et feminarum illustrium, dice del Pantheon:

Whyche was a temple of old foundacion,

Ful of ydols, up set on hye stages;

There throughe the worlde of every nacion

Were of their goddes set up great ymages,

To every kingdom direct were their visages

As poetes and Fulgens by hys live

In bokes olde plainly doth dyscrive.