[2]. Plinio il Giovane, mandato a reggere la provincia di Bitinia, scrisse una lettera a Trajano per chiedere quali modi egli dovesse tenere nel procedere contro ai cristiani. Nel Passio di sant'Ignazio Trajano fa un'assai trista figura (V. la Legenda aurea del Voragine, c. 36: lo stesso nel racconto di un codice coptico che si conserva nel Museo egizio di Torino). Sant'Agostino non lascia di ricordare, fra le dieci persecuzioni che sino al tempo suo avevano afflitto la Chiesa, anche quella di Trajano, che era stata la terza. (De Civ. Dei, t. XVIII, c. 52). Niceforo racconta nella Historia ecclesiastica, l. III, c. 23, la storia seguente. Espugnata Antiochia, Trajano fece mettere a morte, insieme con altri cristiani, cinque vergini, e ordinò che delle ceneri di queste, miste con bronzo, si facessero vasi da servire nelle pubbliche terme da lui costruite. Avvenne che chiunque andava per lavarvisi era soprappreso da repentino malore. Conosciuta la causa di ciò, Trajano ordinò si provvedessero alle terme altri vasi, e di quelli, rifusi, fece fare cinque statue che rappresentavano le cinque vergini, e furono erette davanti alle terme.

[3]. Hist. rom., LXVIII, 7.

[4]. Un esempio di tale amore riporta lo stesso Niceforo, l. c.

[5]. De laudibus divinae sapientiae, dist. V, v. 231.

[6]. Cf. C. de la Berge, Essai sur le règne de Trajan, fasc. XXXII della Bibliothèque de l'École des hautes études, 1877, p. 292.

[7]. V. intorno a tale leggenda G. Paris, La légende de Trajan nel fasc. XXXV della Bibliothèque de l'École des hautes études, 1878, p. 261-298. Di questo lavoro eccellente dell'illustre erudito mi sono molto giovato nel presente capitolo, sebbene me ne scosti in alcune conclusioni. V. inoltre Massmann, Kaiserchronik, v. III, p. 753-64 e D'Ancona, Le fonti del Novellino in Studi di critica e storia letteraria, Bologna 1880, p. 330-1.

[8]. Vita S. Gregorii Magni, 22, ap. Mabillon, Acta sanctorum ordinis S. Benedicti, sacc. I, p. 387-8. Precede il racconto di altri miracoli operati dal santo pontefice. Ecco il testo: «Idem vero perfectissimus et acceptabilis Deo Sacerdos, cum quadam die per forum Trajani, quod opere mirifico constat esse extructum, procederet, et insignia misericordiae ejus conspiceret, interque memorabile illud comperiret, videlicet quod cum idem orbis princeps in expeditionem circumvallatus militum cuneis pergeret, ibidem obviam habuerit vetustissimam viduam senio simulque dolore ac paupertate confectam, cujus lacrymis atque vocibus sic conpellatur: «Princeps piissimo Trajane; ecce hic sunt homines qui modo mihi unicum filium, senectutis videlicet meae baculum et omne solatium, occiderunt, meque una cum eo nolentes occidere, dedignantur etiam mihi pro eo rationem aliquam reddere.» Cui ille festinato, ut res exigebat, pertransiens: «Cum rediero, inquit, dicito mihi, et faciam tibi omnem justitiam.» Tum illa «Domine, inquit, etsi tu non redieris ego quid faciam?» Ad quam vocem substitit, et reos coram se adduci fecit. Neque cum suggeretur a cunctis accelerare negotium, gressum a loco movit, quousque et viduae a fisco quod juridicis sanctionibus decretum est, persolvi pro re fecit, demumque supplicationum precibus et fletibus super factis suis poenitentes viscerali clementia flexus, non tam potestate quam precatu et lenitato vinctos Praetorialibus catenis absolvit. Hujus rei gratia compunctus venerabilis Pontifex, coepit lacrymosis gemitibus secum inter verba precantia haec siquidem Prophetica et Evangelica revolvere oracula: «Tu Domine dixisti: Judicate pupillo, defendite viduam et venite et arguite me. Et alibi: Dimittite et dimittetur vobis. Ne immemor sis quaeso. Peccator ego indignissimus propter nomen gloriae tuae et fidelissimae promissionis tuae, in hujus devotissimi viri facto pietati tuae humiliter supplico». Perveniensque ad sepulchrum Beati Petri, ibi diutius oravit, et flevit, atque veluti somno correptus, in extasim est raptus. Quo per revelationem exauditum se discit, et ne ulterius jam talia de quoquam sine Baptismate sancto defuncto praesumeret petere, promeruit castigari».

[9]. Cap. 17. «Iam vero utrum aliquibus vir iste tanti meriti miraculis claruerit, superfluo quaeritur, quod luce clarius constat quod is qui virtutum signa suis meritis valuit aliis quocque Christo largiente acquirere, si exegisset opportunitas, facilius poterat haec etiam ipse promereri». L'interpolazione comincia subito dopo con le parole Sed ne his, ecc. V. Bethmann, Paulus Diaconus Leben und Schriften, nell'Archiv der Gesellschaft für ältere deutsche Geschichtskunde del Pertz, v. X, 1851, p. 305. Ad ogni modo l'argomento migliore per negare l'autenticità a quei capitoli lo porge il fatto che Giovanni Diacono, sebbene conosca la Vita scritta da Paolo, non solo non attinge da essa quanto narra di Trajano, ma non fu neppure cenno di un racconto di Paolo che a quella leggenda si riferisca.

[10]. L. II, c. 44, ap. Mabillon, op. cit., sacc. I, p. 415-6.

[11]. Legitur etiam penes easdem Anglorum Ecclesias, quod Gregorius per forum Trajani, quod ipso quondam pulcherrimis aedificiis venustaret, procedens, judicii ejus, quo viduam consolatus fuerat, recordatus atque miratus sit: quod scilicet, sicut a prioribus traditur, ita se habet. Quodam tempore Trajano ad imminentis belli procinctum vehementissime festinanti, vidua quaedam processit debiliter dicens: Filius meus innocens, te regnante peremptus est: obsecro, ut quia eunt mihi reddere non vales, sanguinem ejus legaliter vindicare digneris. Cumque Trajanus, si sanus reverteretur a proelio, hunc se vindicaturum per omnia responderet, vidua dixit: Si tu in proelio mortuus fueris, quis mihi praestabit? Trajanus dixit: Ille qui post me imperabit. Vidua dixit: Et tibi quid proderit, si alter mihi justitiam fecerit? Trajanus respondit: Utique nihil. Et vidua: Nonne, inquit, melius tibi est, ut tu mihi justitiam facias, et tu pro hoc mercedem tuam recipias, quam alteri hanc transmittas? Tunc Trajanus ratione pariter, pietateque commotus, equo descendit, nec ante discessit, quam judicium viduae per semel imminens profligaret. Hujus ergo mansuetudinem judicis asserunt Gregorium recordatum ad sancti Petri Apostoli Basilicam pervenisse: ibique tamdiu super errore tam clementissimi Principis deflevisse, quousque responsum sequenti nocte cepisset, se pro Trajano fuisse auditum, tantum pro nullo ulterius pagano preces effunderet.