[864]. In greco κλεινώδια, dal tedesco cleinod, giojello, cimelio. «Kleinod, clinodium, clein-od, res subtilis, pretiosa: non ex Klein et Not, quia res exiguae necessitatis, ut est apud Du Fresne Glossar. h. nec ex Gracco κλεινώδιον quod Franci in aulam CPolit. intulere». Schilter, Thesaurus antiquitatum teutonicarum, t. III, s. v.
[865]. V. inoltre circa le insegne Waitz, Deutsche Verfassungsgeschichte, 2ª ed., v. VI, p. 223-39; Von Raumer, Geschichte der Hohentaufen, 3ª ed., v. IV, p. 672 e segg.; Schmid, Graf Albert von Hohenberg, Rotenburg und Haigerloch, Stoccarda, 1879, v. II, parte 6ª, c. 2; ma soprattutto Bock, Die Kleinodien des heiligen römischen Reiches deutscher Nation nebst den Kroninsignien Böhmens, Ungarns und der Lombardei und ihren formverwandten Parallelen, Vienna, 1864. Quest'opera contiene 46 tavole colorate e 170 incisioni nel testo, e fu messa in vendita al prezzo di 660 marchi.
[866]. Annales Fuldenses ad. a. 840: Hunc (scil. Lotharium) enim ferunt imperatorem morientem designasse, ut post se regni gubernacula susciperet, missis ei insignis regalibus. — A. D. 1353 Karolus rex Bohemiae qui se pro cesare gerebat eo quod clenodia imperialia habebat..... Kalendarium Zwetlense, ap. Pertz, Script., t. IX, p. 693.
[867]. Memoria saeculorum (inedita), partic. XIV.
[868]. Onorio Augustodunense, Gemma animae, l. I, c. CCXXIV. Onorio soggiunge: «Virga sceptri est potestas regni. Vestes imperiales sunt sibi subditae potestates. Monent autem Imperatorem purpureae vestes, ut habeat principales virtutes: sceptrum, ut iudicium et iustitiam diligat, quatenus solium gloriae cum principibus coeli possident: corona, ut sic vivat, quatenus a rege regum coronam vitae accipiat».
[869]. Memoria saeculorum, partic. XIV. Lo stesso nel Pantheon, partic. XIX.
[870]. Menge, Kaisertum und Kaiser bei den Minnesängern (Progr.), Colonia, 1880, p. 22-3.
[871]. Ap. Ozanam, Documents inédits, p. 174.
[872]. V. Fontanini, De corona ferrea Langobardorum, Roma, 1717.
[873]. Della fortuna degli altri due chiodi non è qui da discorrere, nè fu mai risoluta la questione se fossero quattro o tre. V. Cornelio Curtius, De clavis Dominicis, Anversa, 1634, Leida, 1695. Socrate dice (Hist. eccles., l. I, c. 17) che coi chiodi Costantino fece fabbricare freni da cavallo e un elmo.