[916]. V. Doellinger, Der Weissagungsglaube und das Prophetentum in der christlichen Zeit nell'Historisches Taschenbuch del Raumer, serie Vª, v. I, p. 288-9.
[917]. Valentinelli, Bibliotheca manuscripta ad S. Marci Venetiarum, V. III, p. 8. Di parecchie altre profezie riguardanti la distruzione di Roma fa ricordo il Wolf nelle suo curiose Lectiones memorabiles, Lavingae, 1600, t. II, p. 295, 948, 1007. Pietro Appiano, nel trattato De antiquitatibus Orbis, dice che la Sibilla fece scolpire sul Gianicolo le seguenti lettere:
P. P. P. E. S. S. S. E. V. V. V. V. V. V. V. F. F. F. F.
le quali significavano: PATER PATRIAE PROFECTVS EST, SALVS SECVM SVBLATA EST, VENIET VICTOR VALIDVS, VINCET VIRES VRBIS VESTRAE, FERRO, FLAMMA, FAME, FRIGORE.
[918]. Divin. instit., l. VII, c. 15-9.
[919]. In una profezia che il cronista Agnello (IX sec.) pone in bocca a San Grazioso, abate di Sant'Apollinare in Ravenna, si parla di tempi di generale sovversione, e sebbene non sia detto espressamente, pure s'intende che quei tempi saranno gli ultimi. Tra l'altro vi si annunzia quanto segue: «Et quod nunc est Romanorum imperium desolabitur, et super augustalem solium reges sedebunt..... Universus contra se excitatur invicem mundus. Et Agarenorum gens ab oriente insurgunt et praedabunt civitates in marinis litoribus sitas, et non erit qui eruat. Nam in cunctis regionibus terrae erunt inopes reges et diligentes munera, et oppriment populos sibi subiectos, et peribit Romanorum Francorum imperium, et sedebunt reges super augustalem solium, et minuentur omnia, et praecellent servi ante dominum suum, et in his mugiet terra, et elementa dehiscent..... et commovebantur ex coelo astra..... et vadent nobiles Romani in aliena terra captivi propter suas divitias. Depopulabitur a suis Roma et cuncremata incendio erit». Grazioso fu contemporaneo di Carlo Magno.
[920]. V. intorno a ciò l'erudito volume dello Zezschwitz, Vom römischen Kaisertum deutscher Nation, Lipsia, p. 7 e segg. Di esso avrò a giovarmi più di una volta nel corso di questo capitolo.
[921]. Secondo la dottrina universalmente seguitata in Occidente il regno dell'Anticristo doveva chiudere la sesta età, la quale cominciava dalla nascita di Gesù. La divisione della storia dell'uman genere in sei età, è dovuta, com'è noto, a Sant'Agostino (V. De Civitate Dei, l. XV-XXII). Paolo Diacono novera sette età in una sua poesia ad Adelperga. Circa le varie dottrine riguardanti la durata del mondo v. Spencker, Bestimmung der Dauer der Welt und ihrer Hauptabtheilungen bis ans Ende der Tage nach den Geschichten und Weissagungen der heiligen Schrift, 2ª ed., Bützow e Wismar, 1773.
[922]. Catechesis, XV.
[923]. San Gerolamo dice nel Commento sopra la sesta visione di Daniele: «Dicamus ergo quod omnes scriptores ecclesiastici tradiderunt, in consummatione mundi (quando destruendum est regnum Romanorum) decem reges futuros esse, qui orbem Romanum inter se dividant; ut undecimum surrecturum, regem parvulum, id est Antichristus, qui tres reges primo die de ipsis decem regibus superabit, id est regem Aegypti et Africae et Aethiopiae; quibus ab eo interfectis, etiam alii septem reges victori Antichristo colla submittent».