[56] Goes ne’ Geomatici o Agrimensori, pag. 258, riferisce questo Fragmentum Vegoiæ Arrunti Voltumno:—Scias mare ex æthere remotum. Cum autem Jupiter terram Hetruriæ sibi vindicavit, constituit jussitque metiri campos, signarique agros; sciens hominum avaritiam vel terrenam cupidinem, terminis omnia scita esse voluit, quos quandoque ob avaritiam prope novissimi (octavi) sæculi datos sibi homines malo dolo violabunt, contingentque atque movebunt. Sed qui contigerit moveritque, possessionem promovendo suam, alterius minuendo, ob hoc scelus damnabitur a diis. Si servi faciant, dominio mutabuntur in deterius. Sed si conscientia domestica fiet, celerius domus extirpabitur, gensque ejus omnis interiet: motores autem pessimis morbis et vulneribus afficientur, membrisque suis debilitabuntur. Tunc etiam terra a tempestatibus vel turbinibus plerumque late movebitur; fructus sæpe lædentur decutienturque imbribus atque grandine, caniculis interient, robigine occidentur; multæ dissensiones in populo fient. Hæc scitote, cum talia scelera committuntur: propterea neque fallax neque bilinguis sis, disciplinam pone in corde tuo.

[57] Arnobio, iii, 40; Mueller, Etruschi, ii, 87; Gerhard, Memoria sul Panteon etrusco, letta all’Accademia di Berlino l’aprile 1845.

[58] Dionigi d’Alicarnasso (i. 67) reca le varie qualificazioni dei Penati, ιεοὶ πατρῶι, γενέθμιοι, κτήσιοι, μυχιοι, ἕρχιοι.

[59] Manus per bonus dovettero dire i Latini; e Servio e Macrobio traducono quello in questo; e resta il contrario immanis.

[60] Marciano Capella (De nuptiis philologiæ et Mercurii, ii, 9) scrive, conforme agli antichi: Verum illi (Hetrusci) manes, quoniam corporibus illo tempore tribuuntur quo fit prima conceptio, etiam iisdem corporibus delectantur, atque cum iis manentes, appellantur Lemures. Qui si vitæ primoris adjuti fuerint honestate, in Lares domorum urbiumque vertuntur; si autem depravantur ex corpore, Larvœ perhibentur ac Maniæ.

Sulla religione degli Etruschi il Creuzer è scarso assai, nè molto vi aggiunse Guignaud negli ampissimi supplementi: più largheggia il Müller nei cap. 4, 5 e 6 del lib. iii.

[61] Templum, donde contemplare, che si trae da τέμενος intersecato.

[62] I Romani dissero re Porsena per mala intelligenza, seppure egli non fosse re di qualche Stato particolare, e, posto a capo della federazione, conservasse quel titolo. A tal modo si spiegherebbe anche quel passo di Dionigi, iii. 61: Τυῤῥηνον ἔθος ἐδόκει, ἑκάστῳ τῶν κατὰ πόλιν βασιλέων ἕνα προηγεϊσθαι ῤαβδοφόρον, ἄμα τῇ δέσμῃ τῶν ῥαβδων πέλεκυν φέροντα· εἰ δὲ κπινὴ γίνοιτο τῶν δώδεκα πόλεων στρατεία, τοὺς δώδεκα πελέκεις ἐνὶ καραδίδοσθαι τῶ λαγόντι τὴν αὐτοκράτορα ἀρχὴν. Altri pretese trovarvi una serie di re, discendenti da Giano; e il Dempstero fa in duemila e cinquecento anni regnare quattro dinastie, i Gianizeni, i Coriti, i Larti, i Lucumoni. Müller argomenta le istituzioni civili dell’Etruria da quelle di Roma antica, partendo dal supposto che questa le traesse dalla prima.

[63] Pare che, nell’intenzione degl’Italiani, questa magnificenza esteriore avesse del simbolico, e ravvicinasse gli uomini ai numi; perciò il trionfante in Roma compariva vestito da Giove e colla faccia tinta di minio, come l’effigie di questo in Campidoglio. Enumerat auctores Verrius, quibus credere sit necesse. Jovis ipsius simulacri faciem diebus festis minio illini solitum, triumphantumque corpora. Plinio.

[64] La salsiccia lucanica conservò il nome nei nostri vulgari. Obesus Hetruscus; Catullo, xxxvii. 11. Pinguis Tyrrhenus; Virgilio, Georg., ii. 193. E nell’Æn. xi. 735: