In fenicio saturn significa appunto latens (Pokoke, Specimen historiæ Arabum, pag. 120); mentre i deboli etimologisti latini lo dissero satur da saturitate, e Merkel lo deriva da sarpere. I versi Saturnini, le feste Saturnali mostrano e l’antichità di questo civilizzatore, e la rozzezza de’ suoi tempi. Tot sæculis Saturnalia præcedunt romanæ urbis ætatem, dice Macrobio, Saturn. i.

[103] Politic. lib. vii, c. 9.

[104] Dorn Seifzen, Vestigia vitæ nomadicæ, tam in moribus quam in legibus romanis conspicua. Utrecht, 1819.

[105] Una tenue idea può aversene anche fra noi, ove la religione tiene separati gli Ebrei, benchè vivano in mezzo a noi.

[106] D’uno di questi accordi è cenno in quel verso dell’Eneide: Sacra, deosque dabo: socer orma Latinus habeto.

[107] Macrobio, Saturn. ix: Saliorum quoque antiquissimis carminibus deorum deus canitur. Valerio Sorano appo Varrone canta:

Jupiter omnipotens, rerum, regumque deûmque
Progenitor, genitrixque deûm, deus unus et omnis.

E Cicerone nelle Tusculane:—L’antichità quanto era men lontana dall’origine divina, tanto meglio conoscea per avventura le verità. Laonde a quegli antichi che Ennio chiama Casci era insito questo solo, che dopo morte durasse il sentimento, nè coll’uscire di vita si disfacesse l’uomo in modo da perire totalmente. Tanto si può raccorre, come da molt’altre cose, così dal diritto pontificio e dalle cerimonie funerali». Nei nomi di tre lettere, come Ops e Rea dei Latini, Dio dei Greci, Tin degli Etruschi, ecc. può vedersi un simbolo incompreso dell’unità e trinità.

[108] Prudenzio, poeta de’ primi tempi cristiani, deplorava questa profusione di genj:

Quamquam, cur genium Romæ mihi fingitis unum, Cum portis, domibus, thermis, stabulis soleatis Assignare suos genios, perque omnia membra Urbis, perque locos geniorum millia multa Fingere, ne propria vacet angulus ullus ab umbra?