[160]. Cicerone, allora sul denigrare, scriveva che Sullanas venditiones et assignationes ratas esse voluit, quo firmiores existimentur suæ. Ad fam., XIII. 8.
[161]. Istum, cujus φαλαρισμὸν times, omnia teterrime facturum puto. Ad Attico, VII. 12. — Incertum est Phalarimne sit imitaturus. Ivi, 20.
[162]. Adhuc in hac sum sententia, nihil ut faciamus nisi quod maxime Cæsar velle videatur. Epistolar. lib. IV, ad Sulpicium. — Admirari soleo gravitatem et justitiam et sapientiam Cæsaris; numquam nisi honorificentissime Pompejum appellat. At in ejus personam multa fecit asperius. Armorum ista et victoriæ sunt facta, non Cæsaris. At nos quemadmodum complexus! Cassium sibi legavit, Brutum Galliæ præfecit, Sulpicium Græciæ, Marcellum, cui maxime succensebat, cum summa illius dignitate restituit, etc. Lib. VI, ad Cæcinam. Lodi a Cesare sono profuse nell'orazione pro Marcello, che o non è sua, o men degna di lui.
[163]. Causa Diis victrix placuit, sed victa Catoni. Lucano.
[164]. Correvano pasquinate, dicendo: — Cesare trae i Galli dietro al carro, ma per introdurli in senato: costoro mutano la braca celtica nel laticlavio. Il pubblico è pregato d'insegnare la strada del senato ai nuovi senatori».
[165]. Cicerone è malcontento che Cesare abbia comunicato il diritto latino ai Siculi, benchè gran fautore di questi. Scis quam diligam Siculos, et quam illam clientelam honestam judicem. Multa illis Cæsar, nec me incito; etsi latinitas erat non ferenda. Ad Attico, XIV. 12.
[166]. Cicerone, ad fam., IX. 15, scrive: — Talvolta odo che un consulto del senato, quando tornò a conto a Cesare, fu portato in Siria o in Armenia, prima ch'io pur sapessi che fu fatto: e molti principi mi scrissero ringraziandomi ch'io avessi opinato perchè si desse loro il titolo di re, mentre io non sapevo tampoco che fossero al mondo».
Hoeck, Druman, Duruy, Thierry, Michelet, e gli inglesi Quinoy, Long nella traduzione di Plutarco, Mérival nei Romani sotto l'Impero, considerano Cesare come l'uomo che si collocò alla vanguardia del mondo. Dopo il colpo di Stato di Napoleone III, i Francesi si diedero a bersagliare Cesare per allusione; e a noi fecero colpa di non averlo giudicato da quello aspetto momentaneo e parziale. Anche dopo Bury, Histoire de la vie de Jules César, 1758, e Meissner, Vita di Giulio Cesare, continuata da Haken, 1811, è a desiderare che alcuno ne tragga una più compita e vasta dai Commentarj, da Plutarco, da Svetonio. Quella scrittane da Napoleone III non accontentò i veri dotti, e rimase incompiuta.
[167]. Servio scriveva a Marco Tullio (ad fam., IV. 5): Ea nobis erepta sunt, quæ hominibus non minus quam liberi cara sunt, patria, honestas, dignitas.
[168]. Sedebamus in puppi, nunc vix in sentina sumus. Ad fam., IX. 15. — Semiliberi saltem simus, quod assequemur latendo et tacendo. Ad Attico, XIII, 31.