[211]. Giustiniano, Nov. 53.

[212]. Tutoris auctoritas necessaria est mulieribus, si lege aut legitimo judicio agant, si se obligent, si civile negotium gerant. Ulpiano, Framm. tit. XI.

[213]. Nov. 118, cap. 5.

[214]. Sotto l'impero figurano grandemente Giulia Domna, Soemi, Mammea, Zenobia; e al declinare di esso Pulcheria, Eudossia, Placidia, Onoria, Giustina.

[215]. Sant'Ambrogio (Hexameron, lib. VI. c. 4. § 22) scrive: Natura hoc bestiis infundit, ut catulos proprios ament, et fœtus suos diligant. Nesciunt illa odia novercalia, nec, mutato concubitu, parentes a sobole depravantur, neque noverunt præferre filios posterioris copulæ. Nesciunt charitatis differentiam. — Vedi il Cod. Teod. De secundis nuptiis; e Pothier, Pandectæ, tom. II. p. 89.

[216]. Sotto Giustiniano potea ciascuno avere la concubina: Cujuscumque ætatis concubinam haberi posse palam est, nisi minor annis duodecim sit. Dig. lib. XIV. tit. 1. I. 4. Vanno in tal senso intesi i passi di concilj o d'autori ecclesiastici, ove si parla della concubina.

[217]. Sant'Agostino vuole che la madre abbia il maggior diritto nel maritare la figlia, se pur questa non sia maggiorenne: Puellæ fortassis... apparebit et mater, cujus voluntatem in tradenda filia omnibus, ut arbitror, natura præponit; nisi eadem puella in ea ætate fuerit, ut jure licentiori sibi ipsa eligat quod velit. Ep. 233 ad Benenatum.

[218]. Furono ridotti in versi a questo modo:

dirimenti —

Error, conditio duplex, insania mentis,