contulit in Tyrios arma virumque toros,

Nec legitur pars ulla magis de corpore toto,

quam non legitimo foedere iunctus amor.»

Ovid. Trist. 2, 533.

[42]. Confession. lib. I; op. I, 66.

[43]. Anche il Teuffel concede che «Ton und Geist der Aeneis steht freilich zu Homer in diametralem Gegensatze.» Gesch. d. röm. Lit. p. 400. Più largamente Plüss Vergil und die epische Kunst (Leipz. 1884) p. 339 sgg.

[44]. «Homerus testis et lyrici, romanusque Vergilius et Horati curiosa felicitas.» Petron. Sat. 118.

[45]. Ad Augusto, che mentre guerreggiava i Cantabri voleva esser tenuto al corrente del suo lavoro, ei rispondeva: «de Aenea quidem meo, si mehercle iam dignum auribus haberem tuis libenter mitterem; sed tanta inchoata res est, ut paene vitio mentis tantum opus ingressus mihi videar, cum praesertim, ut scis, alia quoque studia ad id opus multoque potiora impertiar.» Macrob. Sat. I, 24, 11.

In lavoro così arduo e delicato non sorprende quanto riferisce il biografo (p. 59): «traditur cotidie meditatos mane plurimos versus dictare solitus, ac per totum diem retractando ad paucissimos redigere, non absurde carmen se informe more ursae parere dicens et lambendo demum effingere. Aeneida prosa prius oratione formatam digestamque in XII libros particulatim componere instituit, prout liberet quidquid, et nihil in ordinem arripiens, ut ne quid impetum moraretur, quaedam imperfecta transmisit, alia levissimis verbis veluti fulsit, quae per iocum pro tibicinibus interponi aiebat, ad sustinendum opus, donec solidae columnae advenirent.»

A comporre l'Eneide, quale oggi ci rimane, impiegò XI anni, e l'interruppe la morte, chè per altri tre anni si proponeva di lavorare a darle l'ultima mano, e con tale scopo intraprese il viaggio di Grecia e d'Asia, che gli fu fatale. Donat. p. 62.