[184]. «Interea hoc quoque mirandum debet adverti, sic Aeneae laudem esse dispositam ut in ipsa exquisita arte omnia materiarum genera convenirent, quo fit ut Vergiliani carminis lector rhetoricis praeceptis instrui possit, et omnia vivendi agendique officia reperire». Praef.

[185]. Cfr. Quintil. II, 21.

[186]. Cfr. Hagen, Scholia Bernensia, p. 733, 984.

[187]. Rhetores latini minores, ed. Halm, p. 38 sgg.

[188]. Cfr. Haupt, in Hermes III. p. 223.

[189]. «et Titianus et Calvus qui themata omnia de Vergilio elicuerunt et adformarunt ad dicendi usum, in exemplo controversiarum has duas posuerunt allocutiones, Venerem agere statu absolutivo cum dicit Iunoni «causa fuisti periculorum his quibus Italiani fata concesserunt», Junonem vero niti statu causativo et relativo, per quem ostendit non sua causa Troianos laborare, sed Veneris.» Serv. ad Aen. X, 18. Nello stesso secolo il medesimo uso di trarre temi da Virgilio era seguìto nelle scuole dei retori d'Africa come rileviamo da Agostino, Confession. I, 17.

[190]. «Qui in Vergilium scripsit declamationes de hoc loco hoc ait, etc.» Serv. ad Aen. X, 532. Abbiamo in prosa la declamazione di Ennodio «Verba Didonis cum abeuntem videret Aeneam» sul tema Aen. IV, 365 sgg. (Dictio XXVIII). Delle declamazioni in versi parleremo più tardi.

[191]. Cfr. Ribbeck, Prolegg. p. 186 sg.

[192]. «Post apicem divinitatis ego illa sum quae vel commendo si sint facta vel facio....; nos regna regimus et imperantes salubria iubemus.... Ante scipiones et trabeas est pomposa recitatio..... Poetica, iuris peritia, dialectica, arithmetica cum me utantur quasi genitrice, me tamen asserente sunt pretio.» Questo dice la retorica presso Ennodio, Opusc. VI.

[193]. All'uso di Virgilio nelle scuole in quest'epoca, e più tardi, oltre a Macrobio, allude anche Orosio (I, c. 18): «Aeneas qualia per triennium bella excitaverit, quantos populos implicuerit, odio excidioque afflixerit, ludi literari disciplina nostrae quoque memoriae inustum est»; ed anche, in modo più prossimo al punto di vista di Macrobio, Fulgenzio il quale parlando di Virgilio dice: «sed illa tantum quaerimus levia quae mensualibus stipendis grammatici distrahunt puerilibus auscultationibus.» De Verg. contin. p. 742; «si me scholarum praeteritarum non fallit memoria» ib. p. 748 «Unde et infantibus, quibus haec nostra (Vergili) materia traditur, isti sunt ordines consequendi» ib. p. 747. Nel quarto secolo, come rileviamo da Ausonio, Virgilio ed Omero erano letti nelle scuole come al tempo di Quintiliano, e con essi Menandro, Terenzio, Orazio, Sallustio. Idyll. 4, 46 sgg. Un grammatico è detto da Ausonio (Epigr. 135) «arma virumque docens atque arma virumque peritus»; Sidonio Apollinare (V sec.) nel carme panegirico in onore di Antemio, pone Virgilio come primo fra gli autori latini studiati da costui, e dopo di esso Cicerone, Livio, Sallustio, Varrone, Plauto, Quintiliano, Tacito; Carm. II, v. 184 sgg.