[240]. «qui inter matronarum cathedras codices erant, stylus his religiosus inveniebatur; qui vero per subsellia patrumfamilias, hi cothurno latialis eloqui nobilitabantur. Licet quaepiam volumina quorundam autorum servarent in causis disparibus dicendi paralitatem. Nam similis scientiae viri, hinc Augustinus, hinc Varro, hinc Horatius, hinc Prudentius, lectitabantur» Sidon. Epist. I, 9. Da questo però all'idea del sig. Chaix (Sidoine Apollinaire, Paris 1867) e di altri moderni cattolici, che la Chiesa fosse sempre grande protettrice dell'antica cultura, c'è una bella distanza. Cfr. Kaufmann, in Gött. gel. Anz. 1868, p. 1009 sg.
Virgilio grammatico (ap. Mai, Class. auctores V, p. 5) parla dell'uso stabilito dalla Chiesa di tener separati in due biblioteche distinte gli scrittori cristiani e i pagani: «hocce subtilissime statuerunt ut duobus librariis compositis, una fidelium philosophorum libros, altera gentilium scripta contineret.» Noi non prendiamo quest'asserzione di quel bizzarro scrittore così sul serio come vuol farlo Ozanam (La civilisat. chrét. chez les Francs, p. 434 sg.). Che non mancasse chi così dividesse i libri può credersi facilmente, e ne abbiamo esempio nel luogo di Sidonio sopra citato; nulla però prova che la Chiesa ciò imponesse, ed anzi nei numerosi cataloghi di biblioteche medievali a noi giunti, scrittori cristiani e pagani trovansi per lo più annoverati promiscuamente.
[241]. Divin. lectionn. cap. 28.
[242]. In un compendio inedito delle Istituzioni di Quintiliano fatto da Stefano di Rouen (XII sec.), di cui trovasi un esemplare ms. nella bibl. imp. di Parigi, l'autore scusa in questa guisa la propria intrapresa: «.... Hoc pariter notandum quod ecclesiae doctores gentilium libros non incognitos habebant... Probat hoc et beatus Augustinus qui de disciplinis liberalibus libros singulos edidit... Beatus etiam Ambrosius cuiusdam philosophi epistulam in quadam sua epistula integram ponit. Origenes vero philosophorum libros adolescentibus summopere ediscendos praecipiebat, dicens eorum ingenia in divinis scripturis capaciora et tenaciora fore cum horum subtilitates et ingeniorum acumina animo perceperint. Quod Iulianus augustus, magnus equidem philosophus, sed errore maior, considerans, postquam a fide discessit, edicto publicato prohibuit ne christianorum filii artem oratoriam addiscerent, quod quanto in eloquentiae studiis edocti forent tanto in christiana fide ac religione, ut in revincendis gentilium, quos sequebatur, erroribus acutiores ac disertiores existerent; simul dicens hostes adversariorum armis non armandos. Karoli etiam magni magister Alcuinus de hac arte dialogum sub proprio Karoli nomine conscripsit, etc. etc.»
[243]. «Pro signo libri scholaris quem aliquis paganus composuit, praemisso signo generali libri, adde ut aurem digito tangas, sicut canis cum pede pruriens solet; quia non immerito infidelis tali animanti comparatur.» Bernard. Ordo cluniacens. in Vetus disciplina monast. p. 172 (Zappert, Virgil's Fortleben im Mittelalter, p. 31).
[244]. «Gentilium autem libros vel haereticorum volumina monachus legere caveat.» Holst. Cod. regul. monast. p. 124; cfr. Heeren, Gesch. der class. Litt. im Mittelalter, I, p. 70; Le Clerc in Hist. litt. de la France, XXIV, p. 282. Cfr. Specht, Gesch. d. Unterrichtswesens in Deutschland, Stuttg. 1885, p. 40 sgg. (Das Mönchthum u. d. prof. Studien).
[245]. Le moderne scoperte di scritti classici ricavati da palimpsesti hanno fatto pensare e scrivere a parecchi uomini poco informati di queste materie, che sistematicamente, per odio contro le lettere pagane, i monaci cancellassero dalle pergamene le opere degli antichi scrittori pagani, sostituendovi scritti d'argomento sacro. Questo è un grosso errore. Molto frequentemente gli scritti cancellati sono scritti cristiani, opere di padri ed anche i sacri testi; anzi talvolta trovansi scritti profani sostituiti a scritti sacri; così, p. es., in un palimpsesto vedesi cancellato il testo di S. Paolo e sostituita a questo l'Iliade. Pur troppo (lo so per esperienza) assai spesso i palimpsesti tradiscono così le speranze dello studioso, che ci si affatica sopra aspettandone qualche grande scoperta di letteratura classica! Chi intorno a ciò desidera informazioni più estese, può consultare oltre allo scritto speciale di Mone, De libris Palimpsestis, Carlsr. 1855, il libro di Wattenbach, Das Schriftwesen im Mittelalter (Leipz. 1871) p. 174 sg.
[246]. In un MS. d'Ovidio che trovasi nella Biblioteca di Zurigo, nel verso «hoc est quod pueri tangar amore minus» (Ars Am. III 683) il minus è stato cambiato in nihil, ed una nota in margine dice: «ex hoc nota quod Ovidius non fuerit sodomita.» Cfr. L. Müller in Jahrbücher für Philol. u. Paedag. 1866, p. 395. Nel noto codice parigino di Excerpta (Notre Dame, 188) molti versi sono così accomodati; così il verso di Tibullo (I, 1, 25) «Iam modo non possum contentus vivere parvo» ivi diviene «Quippe ego iam possum contentus vivere parvo» e in un altro dello stesso autore (I, 2, 89) «lusisset amores» è cambiato in «dampnasset amores.» Cfr. per altri esempi Wölfflin in Philologus XXVII, (1867) p. 154.
[247]. Uno, fra i greci, a cui più spesso ne tocca è Luciano, a cui i copisti bizantini di frequente regalano, in margine, degli improperi come: ὦ κάκιστε ἀνθρώπων, ὦ μιαρώτατε e simili. Cfr. L. Müller in Jahrb. f. Philol. u. Paedag. 1866, p. 395.
[248]. «... nam et graeci (lyrici) multa licenter, et Horatium nolim in quibusdam interpretari.» Quintil. I, 8, 6.