«En meliora meo narrantur carmine gesta,

Non gladios nec tela refert pharetramque Camillae.»

Milo, Vit. S. Amandi, Act. S. Febr. I, 881 sg. Cfr. Petrus, Vit. S. Theobaldi, Act. S. IX, 165; Anon. Vit. S. Remacli, Act. S. II, 469 etc.; V. Zappert, op. cit., not. 62. Prolog. Vitae Wirntonis, ap. Pez, Thes. I, 3, 339; cfr. Wattenbach, Deutschl. Geschichtsq. (6ª ed.) II, p. 250. È un luogo comune presso i poeti cristiani il contrapporre alle glorie pagane di Omero e di Virgilio i temi che, più umilmente ma cristianamente, essi vogliono trattare. Tale è il senso del Prologo di Giuvenco alla sua versificazione della Storia Evangelica. Beda scrive:

«Bella Maro resonet, nos pacis dona canamus.

Munera nos Christi, bella Maro resonet.»

(Hist. Angl. p. 295). E così tanti altri anche prosatori e storici. Così Wipone (Prolog. Vit. Chuonradi imp.) «Satis inconsultum est Superbum Tarquinium, Tullum et Ancum, patrem Aeneam, ferocem Rutulum et huiusmodi quoslibet et scribere et legere: nostros autem Carolos atque tres Ottones, imperatorem Heinricum secundum, Chuonradum imperatorem patrem gloriosissimi regis Heinrici tercii, et eundum Heinricum regem in Christo triumphantem omnino negligere.»

[256]. «Curiosum ceterum lectorem admoneo ut barbarismorum foedam congeriem in hoc opusculo floccipendat, et veritati in vulgari eloquio fidei aurem apponat, et quod hic inveniet simpliceter perlegat et acsi in sterquilinio margaritam exquirat» etc. Wolfhardus (sec. IX) Vit. S. Walpurgis in Act. Sanctor. IV, 268 «Sed et si quis movetur rusticitate sermonis soloecismorumque inconcinnitatibus, quas minime vitare studui, audiat quia regnum Dei non est in sermone sed in virtute, neque apud homines bonos interesse utrum vina vase aureo an ligneo propinentur.» Miracul. S. Agili in Act. S. II, 312; Cfr. Anon. Vit. S. Geraldi in Act. S. IX, 851. Molti scrittori, che in fatto di purezza grammaticale non si sentono tranquilli, insorgono con maniere stranamente rivoluzionarie contro la tirannia delle regole di Donato. Gli esempi abbondano; basti qui riferire le seguenti curiose parole dell'Indiculus luminosus (n.º XX) di Alvaro Cordubense (IX sec,): «Agant eructuosas quaestiones philosophi et Donatistae genis impuri, latratu canum, grunnitu porcorum, fauce rasa et dentibus stridentes, saliva spumosi grammatici ructent. Nos vero evangelici (!) servi Christi discipuli rusticanorum sequipedi» etc. Queste parole si accordano in modo singolare con una orribile biografia di Donato, forse ispirata da questa idea, che trovasi in un MS. di Parigi e fu già più volte pubblicata (ultimamente dall'Hagen, Anecdota Helvetica p. 259). Eppure Alvaro mostrasi nelle sue opere assai assiduo lettore di Virgilio. Cfr. Amador de los Rios, Hist. crit. de la lit. Española II, p. 102 sgg.

[257]. Uno di questi è anche Gregorio Magno: «non metacismi collisionem fugio, non barbarismi con fusionem devito, situs motusque praepositionum, casusque servare contemno: quia indignum vehementer existimo ut verba coelestis oraculi restringam sub regulis Donati.» Praef. Jobi T. I, p. 6. Con quell'affettata conoscenza della tecnologia grammaticale l'ingenuo grand'uomo si preoccupa di fare intendere che il suo non volere non è non sapere. Del resto la realtà di questa noncuranza non è provata dai suoi scritti.

La inimicizia di Gregorio il Grande per gli studi profani è stata esagerata assai da molti scrittori, i quali da uno studio speciale del medio evo da questo punto di vista non appresero quale sia il vero valore ed il peso reale di certe espressioni, e non si accorsero che l'atteggiamento di Gregorio rimpetto alla antichità classica è quello stesso di cento altri distintissimi personaggi della chiesa medievale. Interpretando malamente un luogo di Giovanni di Salisbury (Polycrat. II, e. 26) si è giunti a credere che Gregorio facesse bruciare la biblioteca Palatina, mentre in quel luogo non si parla d'altro che di libri di astrologia, teurgia e simili, dei quali fecero auto da fè anche imperatori (Valente fra gli altri). È singolare come par facile a taluni credere che dopo i Vandali e i Goti rimanesse a Gregorio qualche biblioteca in Roma da bruciare alla sua volta! Questi errori sono stati già eliminati da più di un critico ed equamente giudicati da Gregorovius, Gesch. d. St. R. im Mittelalt. II, p. 90 sgg. Non s'intende come Teuffel (Gesch. d. röm. Lit. p. 1026) abbia voluto farli rivivere. La tesi del sig. Leblanc, Utrum Gregorius Magnus litteras humaniores et ingenuas artes odio persecutus sit, Paris 1852, è un'apologia da niente altro ispirata che dal sentimento cattolico.

[258]. Questi luoghi comuni sono riassunti dall'anonimo e più veramente umile autore del Miracula S. Bavonis (sec. X): «Suscipiant alii copiosam variae excusationis suppellectilem, videlicet quod veritas nativa vivacitate contenta, non quaerat altrinsecam colorum adhibitionem; et quod christianae fidei rudimenta, non ab oratoribus sed a piscatoribus et idiotis sint promulgata; et quod regnum Dei magis virtutis quam sermonis constet efficacia; aliaque perplura in id orationis cadentia: mihi facilis apologiae patet occasio, scilicet cui nullius eruditionis favet exercitatio» Act. S. II, 389; Cfr. Sulpic. Sev. Op. I, 2; Felix, Vit. S. Guthlaci, Act. S. III, 59; Anon. Vit. S. Conwoionis, Act. S. VI, 212; Anon. Vit. S. Martini, Act. S. I, 557; Warmannus, Vit. S. Priminii, Act. S. IV, 128; Othlo, Vit. S. Bonifatii, ap. Pertz, Mon. Germ. II, 358 etc.; Zappert, op. cit. not. 62.