Ved. Haupt's Zeitschrift f. deutsches Alterth. N. F., II, p. 33; «proprietas autem eiusdem verbi latinis magis patet quam barbaris» ibid. p. 52. Notevole è il delicato riguardo di Gozberto (De Mirac. S. Galli, presso Pertz, Mon. Germ. II, p. 22): «siquidem nomina eorum qui scribendorum testes sunt vel fuerunt, propter sui barbariem, ne latini sermonis inficiant honorem, praetermittimus.» Non così Elmoldo Nigello, il quale sciorina con molta disinvoltura versi del taglio seguente (Carm. I, 373 sgg.):

«Parte sua princeps Wilhelm tentoria figit

Heripreth, Lihutard, Bigoque, sive Bero,

Santio, Libulfus, Hilthibreth, atque Hisimbard

Sive alii plures quos recitare mora est.»

[355]. «Duplex est grammatica; nam est quaedam quae dicitur analogica et alia quae dicitur magis usualis.» Vedi Thurot, op. cit., p. 211.

[356]. Il vizio, occasionato da varie ragioni, di maltrattare la grammatica, era antico fra gli scrittori cristiani ed era uno dei rimproveri che faceano loro gli avversari pagani. Veggasi come, nella sua solita facchinesca maniera, difende i cristiani da questa accusa Arnobio, Adv. gent. I, 59.

[357]. Notker il Balbo (IX sec.) uno dei tanti monaci di questo nome del Monastero di S. Gallo, così celebre nella storia degli studi monastici del medio evo, parlando della grammatica di Alcuino nel suo Dialogus de grammatica arriva a dire: «Albinus talem grammaticam condidit ut Donatus, Nicomachus, Dositheus et noster Priscianus in eius comparatione nihil esse videantur.» Cfr. Maitre, Les écoles épiscopales et monastiques de l'occident etc. (Paris, 1866) p. 220.

[358]. Alcuni scritti di questo autore trovansi pubblicati per la prima volta da Mai, Class. auctores V, p. 1 sgg. Altro aggiunse Hagen, Anecdota Helvetica p. 189 sgg. Una edizione intiera di quanto esiste di lui fu data da I. Huemer, Virgilii Mar. gramm. opera. Lips. (Teubner) 1886 a complemento e correzione della quale ved. Th. Stangl, Virgiliana, München 1871 (e Wochenschr. f. class. Philol. 1890 n.º 29-31), M. Hertz, De Virg. Mar. gramm. epitomar. cod. Ambiensi, Vratisl. (Ind. schol.) 1888.

Intorno a questo Virgilio, oltre a quanto nota il Mai, e poi l'Hagen (ved. anche Jahrbb. f. Philol. 1869, p. 732 sgg.), veggansi Osann, Beitr. z. gr. u. röm. Litteraturgesch. II, p. 131 sgg.; Quicherat, Fragm. inéd. de littérat. latine in Bibl. de l'école des chartes II, p. 130 sgg.; Wuttke, Ueber die Aechtheit des Aethicus p. 49; Ozanam, La civilization chrétienne chez les Francs p. 420 sgg.; Haase, De medii aevi studiis philologicis p. 8; Keil, De quibusd. grammat. inf. aet. p. 5. Ernault, De Virg. Mar. gramm. Tolos. Paris 1886.