[682]. III, 68: IX, 12.
[683]. I, 56, 1; 59, 9; VI, 1, 6; 25; VIII, 19, 3.
[684]. Varr., R. R. I, 17, 1.
[685]. Colum., R. R. I, 3:... Propter quod operam dandam esse ut rusticos et eosdem adsiduos colonos retineamus cum aut nobismetipsis non licuerit aut per domesticos colere non expediverit quod tamen non evenit nisi in his regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate vastantur. — 7:..... In longinquis tamen fundis in quos non est facilis excursus patrisfamilias, cum omne genus agri tollerabilius est sub liberis colonis quam sub vilicis servis habere tum praecipue frumentarium.
[686]. Cat., R. R. 136-7.
[687]. Varr., R. R. I, 17, 1: Omnes agri coluntur hominibus servis aut liberis aut utrisque, liberis aut cum ipsi colunt, ut plerique pauperculi cum sua progenie, aut mercenariis, cum conducticiis liberorum operis res maiores, ut vindemias ac foenisicia, administrant, iisque quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia atque in Aegypto et in Illyrico complures.
[688]. Sallust., Cat., 37, 7:..... iuventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat. Nitzsch, Die Gracchen, pp. 184, 187 sgg.. 192, 194.
[689]. Varron, R. R. I, 17, 1: De quibus universis hoc dico, gravia loca utilius esse mercenariis colere quam servis. Cfr. Cat., R. R. 14, 5.
[690]. Caton., R. R. 136-7.
[691]. Cat., R. R. 1, 3; 4, 6; Varron, R. R. 16, 3.