DIGRESSIONE Su di un pregevole vasellino di Ruvo falsamente attribuito ad altra città novella surta nell’agro Ruvestino.
Per esaurire l’argomento che mi ho proposto nel presente capo mi rimane a rivendicare un pregevole vasellino reso famigerato dalla penna del nostro Letterato Grecista Giacomo Martorelli. Mentre cotesto vasellino appartiene anche alla mia Patria, lo ha costui con soverchia leggerezza, e colla sola forza di una immaginazione troppo riscaldata attribuito ad altra città, la quale con una vana e ben frivola millanteria lo ha spacciato come suo. Vero è di non essere questo che un picciolissimo oggetto al confronto di tanti capi-lavori de’ quali ha la nostra città arricchita l’Archeologia. Ma non fu mai cosa nè sensata, nè laudabile il vestire il corvo colle penne del pavone.
Essendosi trovato nel territorio attualmente della città di Terlizzi un antico calamajo, diè lo stesso la occasione al Martorelli di scrivere un libro di due grossi volumi in quarto che porta il titolo De Regia theca calamaria. Le tante dotte superfluità ed inezie delle quali lo stesso è pieno fruttarono all’Autore un’aspra e severa critica ricevuta dai Letterati suoi contemporanei. È rimasta però impunita la sonora stravaganza in cui cadde nell’aver fondata su di questo vasellino la rimota antichità di una città surta ne’ tempi a noi più vicini, e quindi sconosciuta a tutti gli antichi Scrittori e Geografi! È tempo ora di far conoscere questa frottola per quello che vale. Credo di non poterlo far meglio che trascrivendo ne’ suoi precisi termini questo tratto di delirio di un uomo per altro dottissimo colle opportune osservazioni.
Prope urbem Turricium[114] hoc jam πολυβὸητον vasculum anno 1745 erutum est e veteri sepulcro, dum rusticus vir cum liberis paternum rusculum exercebat in vico, qui vulgo Mons viridis nomine salutatur, nihilque longe abest a Trajana via. Turricium autem visitur quatuor millia pass ab Hadriæ mari: ab ortu Butuntum habet, ab occasu Rubos, quos Horatius in suo itinere meminit: ab arcto Melfictum, a meridie urbem, quæ vulgo audit Altus murus (vetus nomen firment indigenæ). Turricium, licet multis nominibus urbs sit jam florentissima, majorem famam sibi conciliat eo quod hoc omnibus partibus insigne atramentarium dederit, ita ut Turricianum dicant universi: sane non una sunt oppida, quod monumentum vetustatis protulerunt, eorum rumor maxime incaluit, uti Eugubium et Heraclea, ambæ urbes ob tabulas illud Etruscas, hæc Græcanicas (quas Mazochius laborioso, atque affatim docto commentario condecorat), et Tiriolum oppidum ob æream laminam Bacchanaliorum festa vetantem, Matthæi Ægyptii nostri adnotationibus illustrem, ut reliqua taceam[115]. Scias nunc communi Italorum lingua appellari Terlizzo, sed Populares vocitant Turrizzo, et Turris est pro urbis signo διακριτικῶ[116].
Ne credas Turricium inter Apuliæ urbes felicioribus sæculis ignotum, nam a doctissimis viris duplex saxum summa fide exscriptum ad me transmissum est, in quorum primo, licet fragmentum sit, nec sententia ulla vigeat, tamen nomen urbis aperte tenes:
· · · · · I · VIÆ · FIL · TVRRI · · · · · ·
· · · · I · IT · · · · · · DCCCVI · · · ·[117].
Extrema hæc ςοικεῖα legas occubuit. Verum alteram epigraphen, quæ in saxo illius Regionis sculpta est, lato pedes binos circiter, alto fere uno cum dimidio, quod superiori ætate Josephus Allegretius reperit propter Trajanam viam, vides illam non ineleganter, et ob acerbum Phœnicii Curvi fatum nobilem; advertas, præter Orthographiæ erratum in voce Phœnicius, inesse quasdam literas præter Æ simul adnexas, queis carent Typographi.
C · PHENICIVS · CVRVVS · SICVLVS · C · F · M
D · TRA · IMP
AD · V · P · CONS · OP · PRÆ
IS
CVM · SALT · TVRRICII · ADVENIS
NON · MAI · PER · AB · IOVE · PER
REP · EXHOR · TEMP ·
VIX · A · XXXIX ·
Quam ita interpretor — Cajus Phœnicius Curvus Siculus Caji filius Mensor Divi Trajani Imp. ad viam publicam consularem operi Præfectus: is cum salium Turricii advenisset nonis Maji, percussus ab Jove periit, repente exorta tempestate vixit ann. XXXIX.
Passa poi a divagarsi al suo solito in altre erudizioni estranee al proposto argomento, ed indi ripiglia il discorso come siegue: Sed a semita in viam: vides jam Turricium beata Trajani ætate jam nobile, extructumque prope Trajanam viam[118], quare licet sit urbs vetustate sat spectabilis, nunc quod atramentarium hoc vasculum in lucem emisit, illius fama longius pervagatura est, eritque ejus λογος απανταχοῦ, uti de alia urbe canit Euripides in Iphig. in Taur, vers. 517[119]. Quanta ampollosità!