Nicolaus de Syre Lauysio et Bartholomeus Notarius Thomasii, pro bonis feudalibus quæ tenent a Curia pro adohamento auri tarenos quinque, quorum quilibet tenetur servire Curiæ[175].

Nel Repertorio generale poi de’ Registri Angioini vi è il seguente notamento di un Registro disperso, il quale ci fa apprendere che la città di Ruvo da Roberto de Juriaco era passata a Galeraimo de Juriaco forse suo figliuolo. Rubi civitas revocata in manus Curiæ ob absentiam a Regno Galeraimi de Juriaco olim dictæ civitatis Dominus. Anno 1310 lit. A fol. 238 a t. Tal notizia della contumacia di Galeraimo de Juriaco è confermata anche da un altro Registro del Re Roberto di cui si parlerà in seguito. Dal che si rileva che la nostra città dalla famiglia de Colant passò alla famiglia de Juriaco e fu posseduta da due di tal cognome, cioè prima da Roberto, e poi da Galeraimo che si rese contumace[176].

Ad uno di questi due quindi si debbono attribuire le gravezze e le oppressioni usate alla nostra città, le quali diedero causa alle querele dalla stessa rassegnate al Re Carlo II, ed alla seguente lettera del dì 4 Maggio 1307 spedita da Gravina da Roberto Duca allora di Calabria e Vicario Generale di suo Padre, la quale merita di essere quì trascritta per i sentimenti di giustizia che in essa risplendono. Robertus primogenitus Illustris Jerusalem et Siciliæ Regis Dux Calabriæ ac ejus in Regno Siciliæ Vicarius Generalis. Justitiariis Terræ Bari præsenti et futuris devotis suis etc. Scribimus per alias nostras literas Domino Rubi et officialibus ejus præsentibus et futuris in serie subsequenti = Robertus primogenitus illustris Jerusalem, et Siciliæ Regis Dux Calabriæ, et in Regno Siciliæ Vicarius generalis domino Rubi, et officialibus suis tam præsentibus, quam futuris salutem et dilectionem sinceram[177]. Dudum claræ memoriæ dominus avus noster Jerusalem et Siciliæ Rex ad compescendas insolentias Terreriorum (i Feudatarj) Capitulum edidit continentie infrascripte = Terrerii videlicet Comites Barones et Feudatarii tam Ultramontani quam Latini nullos de personis capiant nec privatum carcerem faciant, tormenta vel injurias alias quascumque non inferant vasallis eorum vel aliis quibuscumque, nullas destitutiones extorsiones vel violentias faciant, defensas pro parte ipsorum non exigant nec de defensis cognoscant vel se aliquatenus intromittant cum impositio defensarum debeat fieri per invocationem nostri nominis et cognitio et exactio earum spectet solum ad nostram Curiam vel ad Justitiarios Regionum. Nulli de contrata sub patrocinio et recommendatione eorum recipiant gabellas redituum et proventus terrarum suarum non vendant invitis. Et si contingat eos ad credentiam committere, tantum a credenzeriis recipiant meros et puros proventus et redditus quos secundum temporis qualitatem receperint vel recipere potuerint. Nec etiam recipiant ad habitationem in terris eorum homines demanii. Et si contra factum fuerit pro tormentis seu captione personæ pena privati carceris teneantur. Pro aliis vero injuriis pro qualitate delicti per Magistrum Justitiarium seu Justitiarios Regionum penis legitimis puniantur. Pro destitutionibus vero extorsionibus et violentiis plectantur pena constitutionibus comprehensa, destitutis et violentiam passis ante omnia in pristinum statum redactis, et eisdem restitutis extortis, pro usurpatione earundem defensarum nostro arbitrio puniantur restituto prius sine difficultate quidquid propterea abstulerunt. Et si quos sub patrocinio vel recommendatione, vel aliquos de Terra Demanii receperint similiter ad habitandum in Terris eorum secundum formam novæ Constitutionis puniantur[178] = Verum quia homines ipsius Terræ Rubi contra tenorem præscripti Capituli in plerisque asserunt sepius se gravari, devotioni vestræ sub pena contenta mandati præter penas alias in capitulo ipso contentas mandamus expressius quatenus hujusmodi Capitulum observantes tenaciter contra ejus tenorem præfatos homines nullatenus molestetis. Injungimus namque per alias literas nostras Justitiariis Regionis præsenti et futuris ut nisi a gravaminibus resipiscatis propositis vos ad id coerceant per juris remedia opportuna. Præsentibus preter opportunam inspectionem earum remanentibus præsentanti efficaciter in antea valituris. Data Gravinæ per Nicolaum Frictia de Ravello Locumtenentem Prothonotarii Regni Siciliæ anno Domini M. trecentesimo septimo. Die quarta Maji quinte indictionis = Quo circa devotioni vestre precipiendo mandamus quatenus ubi prædictus Dominus prefate Terre contra seriem Capituli memorati excedens a gravaminibus ipsis nequaquam destiterit, contra eum ad penas in capitulo ipso contentas, præterquam in eo casu in quo certa ex ipsius penis superioris reservatur arbitrio prout juris fuerit auctoritate presentium procedatis. Officiales vero prefatos per impositiones aliarum formidabilium penarum et exactiones illarum si et quatenus in easdem inciderint a similibus gravaminibus compescatis. Ita quod nos exinde ulterior querimonia non fatiget. Præsentibus post opportunam inspectionem earum remanentibus presentanti. Data Gravinæ per eundem Nicolaum Frictia de Ravello anno Domini M. trecentesimo septimo die 4 Maji quintæ indictionis[179].

Furono in vero queste disposizioni piene di giustizia, ed anche energiche. Ma non potevano certamente portare un rimedio ai guasti già sofferti dalla nostra città sotto la compressione Baronale. Una idea delle strettezze alle quali era la stessa ridotta si può formare da un altro Registro dello stesso Re Carlo II dell’anno 1308, il quale ci fa conoscere i gravosissimi e molestissimi dazj che fu costretta d’imporre a se stessa per far fronte ai pesi che le incumbevano, e forse anche alla necessità che la stringeva per le dette vessazioni, ed estorsioni sofferte. Questo documento lo recherò per lo intero non meno per appagare la curiosità di chi legge, ma anche perchè mi giovai di esso con successo ne’ giudizj ch’ebbi a sostenere contro la Casa d’Andria, de’ quali parlerò in seguito.

Karolus II etc. Universis præsentis scripti seriem inspecturis tam præsentibus, quam futuris. Dum nostræ Reipublicæ augmenta continue foventes appetimus, subjectorum commoda per solertes tramites procuramus. Venit sane ad præsentiam nostram Judex Judicis Guiscardi de Terra Rubi fidelis noster Syndacus ad hæc constitutus per universitatem hominum dictæ Terræ Rubi, ut constat per quoddam scriptum publicum Universitatis ejusdem, et exponens asseruit quod homines ipsius Terræ Rubi fideles nostri pro bono communi tendentes ad melius, et statum eorum olim ex imminentibus variis sæpe turbatum opportunæ reparationis ordinare judicio cupientes ad pacem, et materiam tollere scandalorum, attento quod interdum pro munerum, et aliorum onerum impositione fiscalium, interdum pro distributione illorum, interdum pro emergentibus inde multifariam exequendis querelatio, murmur, sisma, suspectio, persæpe dissidium, et in populo scandala periculosa surgebant. Provide statuerunt communi concorditer deliberatione habita et consensu capitula, sive ut eorum alludamus vocabulo, dacia sub distincta per quæ solutiones fiscalium aliorumque succrescunt in Terra ipsa vicissitudine sua tam fiscalium, quam privatorum similiter executiones debito agendorum absque solito singulorum gravamine ac onere supportentur taliter ut audivimus exinde ordinato quod pauca et modica supererant fiscalia, vel privata negotia emergentia hominibus dictæ Terræ, et specialiter collecta fiscalis pro tempore imponenda, et alia necessaria dictæ Terræ, quæ de ipsa super adjecta pecunia, quam datium nominant non deducuntur, ut expedit, et solvuntur. Quæ quidem prout continentur in quodam scripto publico inde Curiæ nostræ ostenso sunt ista. In primis quod pro qualibet uncia, quæ percipitur de introytu omnium bonorum cujuslibet civis Rubi solvantur grana quindecim, excepto campo et vineis. Item pro quolibet tumino frumenti, ordei, fabarum, cicerum, cumini et aliorum leguminum, ac salis, quæ vendentur per cives Rubi in Rubo, et in tenimento ejus, vel ubicumque, detur jumella una[180]: per exteros Rubi, vel in tenimento ejus sive ad minutum, sive ad grossum venduntur, detur per venditorem jumella dimidia. A tempore vero arearum ipsarum in antea quilibet civis Rubi det Datiariis pro quolibet tumino frumenti, ordei, fabarum, cicerum, et aliarum leguminum quarumcumque, quæ perceperit ex satis suis pro quolibet anno jumellam unam, ita quod per jumellam magistro salis nullum præjudicium generetur. Item pro qualibet salma vini musti, quæ percipitur ex vineis Rubi solvant patroni cives granum unum, et dimidium. Illi vero qui non habent vineas proprias, et laborant vineas alienas ad partem solvant prout recipient ad rationem prædictam. Item pro quolibet urceolo vini quod venditur ad minutum tam per tabernarios, quam per personam quamlibet aliam de Terra prædicta, solvat venditor quartam partem grani auri unius, quæ quarta pars grani diminuatur de urceolo vini venditi. Item quilibet Terrigena mercator pannorum solvat pro qualibet uncia percepta per cum pro pannis venditis grana quinque. Item quilibet civis mercator casei, sive recocti, animalium, victualium et quarumlibet rerum aliarum ubicumque emerit pro qualibet uncia solvenda per eum in emptione mercimoniorum suorum quorumcumque solvat grana quinque si fuerit civis. Exterus vero in Rubo et in tenimento ejus de eo quod vendiderit vel emerit pro qualibet uncia solvat grana duo, exceptis victualibus et sale de quibus detur jumella una per venditorem, prout superius est expressum. Exceptis etiam stractionariis ementibus de prædictis mercibus si eas vendiderint ad minutum. Item quilibet civis panem faciens solvat in furno pro quolibet thumino panis facti granum unum. Item quilibet stractionarius civis Rubi pro quolibet rotulo casei, recocti, carnium salatarum, lardi, sepi olei et cujuslibet mercis venditæ per eum ad pondus........ vel ad mensuram parvam, solvat quartam partem grani, quæ quarta pars grani minuatur de rotulo et mensura, in quibus ponderabuntur merces de consensu et voluntate universitatis. Item quilibet civis Rubi pro qualibet salma quarteriarum, ollarum, garaffarum....... urceolorum, et alterius operis de creta, quod magister ipsarum operum vendiderit, solvat ipse magister granum unum[181]. Si vero ipse Magister portaverit salmam ipsius operis ad vendendum solvat granum medium, et si alius emerit a magistro de prædictis rebus solvat pro qualibet salma granum medium ubicumque eam vendiderit. Item quilibet carpenterius, corduanerius, confettarius, et ferrarius civis pro qualibet uncia recipienda per eum solvat grana decem. Item quilibet Buccerius civis qui solvebat pro quolibet rotulo carnis quartam partem grani solvat pro quolibet porco seu scrofa grana decem pro quolibet castrato ove vel capra grana quatuor, pro qualibet vacca vel bove tarenum unum. Item quilibet civis delator lapidum solvat pro quolibet centenario ipsorum lapidum delatorum per eum granum medium. Item quilibet civis pro quolibet jumento vel equo viaticario solvat pro quolibet anno tarenos duos et medium. Item patroni cives vaccarum solvant pro qualibet vacca fœta domita, vel indomita grana tria. Item patroni cives jumentorum solvant similiter pro quolibet jumento fœto et indomito grana decem, exceptis jumentis, quæ sunt in agro. Pastores autem habentes jumenta pro quolibet jumento sive domitum, sive indomitum sit, et etiamsi fœtum fuerit, vel non, solvant grana decem, et pro quolibet asino grana quinque. Item quilibet civis exercens officium sensariæ solvat sextam partem pecuniæ, quam lucratus fuerit ex officio ipso, de quo lucro teneatur jurare ipse sensarius. Item quilibet frascarius et calcararius vendens ligna, plantas et calcem solvat pro qualibet ebdomada qua res ipsas vendiderit granum unum. Item patroni cives molendinorum solvant pro qualibet salma frumenti moliti in eorum molendinis granum medium, excepto frumento molito pro victu eorum, pro quo nihil solvant. Item quilibet civis viaticarius, seu quilibet alius deferens fructus, vel herbas, pisces, circulos vegetum, vel res alias quascumque ad usum hominum cum operis, seu equis suis solvat pro qualibet salma granum unum ubicumque eam vendiderit, exceptis leguminibus victualibus et sale, de quibus detur jumella una per venditorem ut supra est expressum. Si vero caseum et vinum mustum tempore vindemiarum et victualia tempore arearum detulerit, solvat pro quolibet animali, quo res ipsas detulerit, granum unum per diem. Ipsorum ergo hominum nobis supplicatione subjuncta, ut hujusmodi ordinationes et statuta eorum velimus debita firmitate vallare, prout tota forma scripta in præsenti quaterna pro nominibus fundorum mutato[182] ubi legitur in iis litteris mandato ipsius Curiæ requirendo, aut etiam expectando, et quia hoc etc. Hic vero legitur mandato ipsius Curiæ requirendo etc. Quia hoc etc. Datum Neapoli per Nicolaum Friczia de Ravello etc. Anno Domini MCCCVIII die octava Julii sextæ indictionis. Regnorum nostrorum anno XXIII[183].

Valga cotesto documento per farci conoscere le imposte comunali che in quel tempo erano in usanza. Quelle contenute nelle trascritte Capitolazioni non potevano non essere fastidiose tanto al Comune che doveva esigerle, quanto a coloro che dovevano pagarle. Con tal sistema daziario era inevitabile che tutte le classi de’ Cittadini Proprietarj, Negozianti, Venditori tanto all’ingrosso che a minuto, Artefici, Fornaj, Molinari, Mulattieri, Legnajuoli, Agricoltori, Pastori etc. fossero stati ogni momento alle prese cogli esattori o appaltatori comunali di tanti diversi e minuti dazj per l’opposto interesse che avevano i primi di pagare il meno possibile, ed i secondi di esigere il più che avessero potuto. Non si può credere certamente felice lo stato di una città costretta a ricorrere a questi mezzi. Lo stesso tenore del Diplomi contesta i disturbi, i dissidj, ed i scandali ch’erano ivi avvenuti a causa delle pubbliche imposte. Ma erano questi i regali della feudalità.

Il Re Carlo II cessò di vivere nell’anno 1309, e gli succedè nel Regno il di lui figliuolo Roberto. Nel Repertorio generale delle carte Angioine si trova notato il seguente registro disperso. Terlitii et Rubi tenimentum et pascua communia anno 1310 et 1311 lit. A fol. 472. La esistenza di cotesto Registro sarebbe stata utilissima attese le continue ed interminabili molestie che la irrequietezza de’ Terlizzesi ha recate in ogni tempo alla nostra città a causa de’ confini del territorio rispettivo, essendo stati questi ultimi intenti sempre ad estendergli invadendo ed usurpando l’agro Ruvestino[184].

Nel dì 16 Giugno 1311 fu dal Re Roberto spedito il seguente privilegio a favore della Regina Sancia di Aragona sua consorte. Dichiarò con esso il Re ch’era di lei debitore de summa duo milium unciarum auri annui redditus assignandi dictæ Reginæ in civitate et bonis fiscalibus Regni nostri Siciliæ pro dote et dotario per nos sibi olim legitime constituto, necnon et certa provisione pecuniæ per nos annua sibi facta. Venne quindi per tal causa a darle ed assegnarle civitatem Rubi sitam in Justitiariatu Terræ Bari per contumaciam Galerami de Yuriaco ad manus nostræ Curiæ rationabiliter devolutam cum hominibus vassallis juribus et omnibus pertinentiis suis pro valore annuo unciarum auri ducentarum computando in dote, et dotario, et provisione jam dictis. Investientes ipsam per nostrum anulum præsentialiter de eadem ac volentes expresse quod ipsa per se et ministros suos praedictam civitatem Rubi habeat teneat et possideat pro præfato valore annuo etc.[185].

La nostra città migliorò certamente la sua condizione coll’essere uscita dalle mani di Feudatarj che la opprimevano e scorticavano, e coll’essere passata sotto il governo di una Regina virtuosissima e religiosissima. Da un altro Registro dello stesso Re Roberto del dì 22 Febbrajo 1314 si viene a conoscere che fece la città suddetta le sue nuove Capitolazioni relativamente ai dazj comunali imposti a se stessa. Non si rileva dal detto Registro quali queste fossero state. È però a credersi che quella popolazione avendo cominciato a respirare sotto il governo assai più umano della Regina abbia migliorate e modificate quelle dell’anno 1308 innanzi trascritte le quali in verità erano durissime. Dal precitato Registro si conosce solo che il Re sanzionò le novelle Capitolazioni con dichiarazione espressa di doversi la Università di Ruvo obbligare di rifare alla Regia Corte ed alla Regina Sancia quel danno che agl’interessi fiscali, e della Regina suddetta sarebbe venuto a risultarne nella esecuzione di esse[186]. Il che conferma vie più la idea che dovevano coteste capitolazioni essere più vantaggiose per la popolazione suddetta.

Nel detto Repertorio generale sussiegue il seguente notamento: Sancia Regina habet confirmationem infrascriptarum Terrarum ab omni feudali servitio liberarum, videlicet Rubi etc. 1316 lit. B fol. 316. Il Registro esiste, ma è mutilato, e manca il foglio citato con moltissimi altri per le vicende innanzi espresse. Vi è anche nel detto Repertorio il seguente notamento di altro Registro disperso: Rubi Terra in dominio Reginæ Sanciæ 1336 et 1337 lit. B fol. 14. Cotesto notamento ci fa apprendere che fino all’anno 1337 la nostra città continuava ad essere posseduta dalla Regina suddetta, giacchè da altro Registro che sarà or ora riportato si rileva che fu la stessa dalla Regina venduta al Conte di Terlizzi, il che non potè aver luogo che dopo l’anno 1337.