[129]. A Capua, per es., tutto il territorio fu incamerato nel demanio pubblico, (Livio 26, 16, 18) mentre abitualmente era il terzo (Dionisio 2, 35, 50, 53) e qualche volta la metà (Livio 36, 39, 3) cfr. Marquardt loc. cit., pag. 192 e segg.

[130]. Per Italiam nullus ager est tributarius, sed aut colonicus aut municipalis aut saltus privati, dice Frontino (ed. cit. pag. 35). Ma, anche ammettendo che ce ne fossero, la teoria del Rudorff rimarrebbe inaccettabile perchè il fatto che il vero «vectigal» deve esser raccolto dai pubblicani è l'indice della differenza sostanziale che passava fra i beni dello Stato — populus romanus — e quelli delle città: pubblici i primi, privati i secondi: «sola ea publica sunt quae populi romani sunt», dice Ulpiano; «civitates privatorum loco habentur» conferma Gaio, Dig. L, 16, 17. Cfr. Vassalli, loc. cit. pag. 53.

Nell'epoca imperiale questo concetto si modifica profondamente. Cfr. Dig. L, 16, 16; ma al secolo quarto si avevano ancora tracce rilevanti della varietà di condizione giuridica in cui si trovavano i beni una volta costituenti l'«ager publicus» e poi ceduti ai privati. Cfr. il noto passo di Arcadio Carisio Dig. L. 4, 18, § 25.

[131]. Cod. Theod. X, 3, 2. Saltus qui significa pascolo. Cfr. Cod. Iust. II, 66, Cod. Theod. leg. 2 de pascuis, Frontino. De controversiis agrorum (ed. Lachmann) pag. 17, 18, 19, 54 Festo (Bruns. Fontes, VI, Aufl. 1893, II, pag. 36), Varrone, De legibus, V, 36.

La proibizione ai curiali si mantiene e si fa anche più rigida nel diritto giustinianeo, nel quale, non solo «decurio etiam suae civitatis vectigalia exercere prohibetur» (Dig. L, 2, 6, § 2), ma si impediscono anche le locazioni per interposta persona (Dig. L, 8. 2, § 1).

[132]. Cod. Theod. X, 3, 5. Aedificia, hortos, atque areas aedium publicarum et ea reipublicae loca quae aut includuntur moenibus aut pomeriis sunt connexa, vel ea quae de jure templorum, aut per diversos petita aut aeternabli domui fuerint congregata vel civitatum territoriis ambiuntur sub perpetua conductione, salvo dumtaxat canone, quem sub examine habitae discussionis consistit adscriptum, penes municipes collegiatos et corporatos urbium singularum conlocata permaneant omni venientis extrinsecus atque occultae conductionis ademptatione submota.

[133]. Dig. I, 8, 6 § 1.

[134]. Cod. Theod. XV, 1, 46.

[135]. Dig. L. 16. 211.

[136]. Ibid. L. 16. 60.