[283]. Lupi. Cod. dipl. cit. I, col. 323. Eccone i confini secondo un documento del 928 (ibid. col. 900-901). A recta via (partendo dalla cattedrale di S. Alessandro) usque ad locum qui vocatur Cultel et Canale et per montes et per valles et per culta et per inculta usque ad locum qui vocatur Brene. Ex altera parte civitatis a Laticis antrum quod vulgo dicitur Lantrum, recta via usque ad Sorisole per omnem illum locum qui vocatur Castellum per montes et per valles usque Lemine».
Su questo documento sono da vedersi le giuste osservazioni di A. Mazzi. Corografia bergomense, Bergamo 1880, sotto la voce Bergamo.
In un documento del 1174 (Lupi. Cod. dipl., II, col. 1281), con cui la chiesa di S. Michele fu eretta in parrocchia, si legge che quei vicini, avendo asserito «ex sua parte quod praefata aecclesia S. Michaelis habebat jus baptizandi tum ex parte comitum, tum etiam popter usum longi temporis», i canonici risposero «hoc non licere eisdem hominibus aut ecclesie cum non esset plebs neque haberet titulum sed essent SUBURBANI».
Degli aumenti successivi del territorio suburbano parlerò a proposito dei diplomi imperiali dell'epoca franca e precomunale.
[284]. Luitpr. Historia Langubardorum. Mon. Germ. Hist. Ss., II, 16.
[285]. Roberti. Dei beni appartenenti alle città cit., pag. 30-31, nota 4, dell'Estr.
[286]. Schupfer Fr. Aldi liti e romani cit., pag. 70.
[287]. Ughelli-Coleti. Italia Sacra, V, 707-08. Partizione delle decime fatta dal vescovo Rotaldo nell'813. Damus atque concedimus sanctae matriculari ecclesiae tres portiones decimarum, quae a fideli populo civitatis dantur; quartam pauperibus reservamus. Primo quidem omnium decimas, quae a populo civitatis dantur, omnibus canonicis communiter concedimus; deinde omnes decimationes que dantur ab hominibus habitantibus in Villa, que stat iuxta Portam Sancti Firmi largimur illi canonico qui subdiaconibus atque acolitis de secretario praeesse debet studio. Cunctas denique decimas, quae dantur a villanis indigenis, seu advenis habitantibus sive habitaturis in Villa S. Zenonis confessoris usque ad portam civitatis opportune septem subdiaconibus et totidem acolitis damus, exceptis tribus massariciis, quae in nostra potestate reservamus.
[288]. Queste città sono espressamente ricordate nell'atto di divisione di Carlo M. Cfr. Capit. Reg. Franc. ed. Boretius in «Mon. Germ. Hist.» n. 45, c. 4, pag. 128.
[289]. Cfr. Brugi B. Le dottrine giuridiche degli agrimensori romani comparate a quelle del Digesto, Verona-Padova, 1897.