[32]. Malfatti, Imperatori e Papi. Hoepli, 1876, I, 163. Quanto alla discendenza di Gregorio dal papa Felice, cfr. Duchesne, Liber Pontificalis, I, LXXVI; De Rossi, Inscript. Christ., I, 372.

[33]. Una sua frase mostra che Gregorio non aveva familiare la lingua greca: «Quamvis Grecae linguae nescius» dice egli di sé stesso in una sua lettera. Epistolarum, VII, 29.

[34]. Dialog., Lib. I, nell'esordio.

[35]. Intorno alla cronologia delle lettere Gregoriane gioverà riferire alcune parole di una avvertenza premessa dal caro e compianto amico mio Paolo Ewald al regesto di esse nella seconda edizione della raccolta dello Jaffé: «.... Nam cum argumentis meis certe probatum sit, non Registri illius authentici libris charticeis scripti apographum nobis traditum esse, sed tria excerpta solummodo extare et haec excerpta, quamvis ratione et numero epistolarum eligendarum maxime secum dissentiant, tamen pari modo in eo consentire, quod ad certum temporis ordinem respiciant, hoc iudicium non paucis locis priorum editionum auctoritatem tollit. Ad quem annum et mensem epistolae antea incerti temporis regerendae sint, hanc rationem excerptorum intelligentes penitus pernoscere possumus. Sed hoc praemittendum esse videtur de signis illis chronologicis, quae epistolis adscriptae sunt, notas annorum et mensium non tempus edicere, quo epistola quaeque scripta sit, sed quo scriptores Registri eam receperint; ita ut mirari non liceat interdum et epistolas diversis temporibus scriptas sub eodem mense coniunctas esse, et alias loco disiunctas ad idem tempus spectare. Registri igitur seriem talibus locis relinquentes secundum chronologiam epistolas hic ordinavimus. Authenticum autem, ut ita dicam, datum in epistolis Gregorianis non invenitur, nisi in eis perpaucis, quae etiam diem non tacent.» Regesta Pontificum Romanorum... edidit Ph. Jaffé, ed. secunda. Anche vuolsi qui menzionare il notevolissimo studio dell'Ewald, Studien zur Ausgaben des Registers Gregors I, pubblicato nel Neues Archiv., III, 433-625.

[36]. È singolare che l'Ebert il quale espone con cura le altre opere di San Gregorio faccia appena menzione delle lettere considerandole utili bensì allo studio dei tempi gregoriani ma prive d'interesse letterario. Op. cit., I, 590.

[37]. «Inerat denique ei tanta abstinentia in cibis, vigilantia in orationibus, strenuitas in ieiuniis, ut infirmato stomacho vix consistere posset. Sustinebat praeterea assiduas corporis infirmitates et maxime ea pulsabatur molestia, quam graeco eloquio medici syncopin vocant; cuius incommodis ita dolore vitalium cruciabatur, ut crebris interceptus angustiis, per singula pene horarum momenta ad exitum propinquaret.» S. Gregorii Magni Vita, auctore Paulo Diacono.

[38]. Gregorii I papae, Epistolarum, V, 38. Per questa lettera e per la seguente diretta a Maurizio imperatore, riproduco, con alcune poche e lievi modificazioni, la bella traduzione che ne dà il Balbo nella Storia d'Italia sotto ai Barbari. Per le lettere di Gregorio mi son valso della edizione dei Monumenta Germaniae. (Gregorii I papae, Epistolarum, pars I et II) curata da Paolo Ewald e da L. M. Hartmann; per le altre opere ho seguito l'edizione dei Maurini.

[39]. Homiliarium in Ezechielem. Lib. II, Hom. 10.

[40]. Epist., V, 36.

[41]. Intorno alla avversione che Teodelinda incontrava tra i Longobardi presso il partito nazionale ariano, ed i sospetti che ispiravano le sue relazioni con la Baviera, la Francia e Roma, vedansi tra altri Schupfer, Istituzioni politiche longobarde, Firenze, 1863; Tamassia, Longobardi, Franchi e Chiesa Romana, Bologna, 1888; Hodgkin, Italy and her Invaders, VI, 150.