Dels verbals nons sapchatz aqi
que de tres manieras son, si
con «trobayre» e «chantayre», 430
«consirayre» e «amayre»
e «contrayre» e «mentire»
e «sufrire» e «jauzire»,
e encara «devineyre»
e «valeyre» e «condeyre»; 435
aysi con hai escrig adretz
fan tuit els singulars retz
e en totz los oblics primiers
e en los retz plurals en vers,
aysi fan tuit con «chantador», 440
«mentidor» e «devinador»,
els plurals oblics en «ors»
fan aysi con fay «amadors»;
e per un mostraran si con
tuit li autre se varion: 445

Nominatio, «trobayre»; genetio, «trobador»; datio, «trobador»; acusatio, «trobador»; vocatio, «trobayre»; ablatio, «ab trobador». Et plural, «trobador»; genetio, «trobador»; datio, «trobadors»; acusatio, «trobadors»; vocatio, «trobador»; ablatio, «ab trobadors».

De los comuns ajectius,
vuoill dir e de lur cors honrius,
qui fan enls primiers retz, «mellers»,
«menres», «jensers» e «maers»
«pejers», «sordejers» e «bellayre»; 450
dels primiers oblics retrayre
vos dei, qi fan tuit en «or»,
si con «jensor» e «bellazor».
Eu plural hom los deu luoygnar
con s'eschai e abreviar, 455
segon que lur er ayziva
parladura substantiva;

per que ab la mascolina
parladura ysis declina:

Nominatio, «mellers»; genetio, «mellor»; datio, «mellor»; acusatio, «mellor»; vocatio, «mellers»; ablatio, «ab mellor». Et plural, nominatio, «mellor»; genetio, «mellors»; datio, «mellors»; acusatio, «mellors»; vocatio, «mellor»; ablatio, «ab mellors», etc.

Pois qu'eu vos hai parlat del nom, 460
razonar dezir del pronom,
e derrier del verb diray,
en aysi con mell sabray,
perque sapchas, amanz grazitz,
que en lo primier rech hom ditz 465
«aycel», aquel, e «el», «cel», «cest»,
«autre», «nos», «tos» e «aquest».
En los primier oblics s'adui
«luy», «celuy» e «cestui»;
enl rech plural ditz hom «il» 470
«aquil», «autre», «aquest» e «cill»;
enl oblics plurals ditz hom «els»,
«autres», «sos», «mos», «los» e «aquells»;
e tot aysi con «cel» declin
van tuyt li autre mascolin: 475

Nominatio, «cel»; genetiu, «celui»; datio, «celui»: accusatio, «celui»; ablatio, «celui». Et pluraliter, «cel»; genetio, «cels»; datio, «cels»; acusatio «cels».

Auzit havetz del mascolin,
araus diray del feminin
qu'el primier rech deu hom dir «il»,
«ma», «ta», «sa», «autra» e «cil»;
e tuyt li singular oblic 480
van en aysi com ieu vos dic:
«ma», «ta», «sa», «la», «cella», «cesta»,
«autra», «lei» e «aquesta»;

e en totz los plurals cas
van aysi com «mas», «tas», «las», «sas», 485
encara «autras» e «cellas»,
«aquestas», «cestas» e «aquellas».
Enls singulars ditz hom «nostra»,
«sieua», «tieua» e «vostra»,
e en los plurals fay «sieuas», 490
«nostras», «tieuas» e «mieuas»;
e per q'haiatz major membrança
ieu vos declin «il» ses duptansa:

Nominatio, «il»; genetio, «il»; datio, «lei»; acusatio, «lei»; ablatio, «ab ley». Et pluraliter, «ellas»; genetio, «ellas»; datio, «ellas»; acusatio, «ellas»; vocatio, «ellas», etc.

Las autras d'aytal conven
paraulas vay eizamen. 495
Oymai dels averbis vuoill
ieu parlar, e jes no m'en tuoill,
que tals hi a q'hom deu en ver
dir breus e loncs, segons q'obs er,
aysi con «mays» e «may», 500
e «aillor» e «allors» n'ay
e «finamen» e «finamenz»;
l'autre van eizamenz.
L'autra tota parladura
de l'averbi, gay' e pura, 505
e de la preposition,
e tota la conjuntsion
ab la interjession hi es.
Totz hom qui prims e savis es,
si ben l'esgar, ha obs que sia 510
d'un sol semblan tota via.
Oymay els parlar acurs
del verb, per que es fortz e oscurs,
vuoill que ma obra s'espanda
per haver larguessa granda, 515

so es de «trac», «tras» e «trai»,
«retrai», «retras» e «retrai»;
encara «crei» e «cre»,
«recrei», «recres» e «recre»,
«mescrei», «mescres» e «mescrei» i es; 520
encara «sui», «es» e «es»,
e los quals parlars han fallit
mant bon trobador e grazit,
per ço car son may salvatge
a cells qui no han lo lengatge 525
adrech del provensal parlar
q'alcun autre q'auga contar,
e per aquo en lo prezen
de l'indicatiu veramen
«trac» e «retrac» variaray: 530
«ieu trac», «tu tras», «aquell trai».
«Retrac» es de guizas aytals,
mas i fayllic Peyre Vidals
en aquest xan qu'es tan plazenz
«Ges car estius es bells e genz»; 535
e dis:
«Per qu'eu hai dol esmai
tant que per pauc los huoilz non ‘tray’»,
quar ell la tersa persona
el luec de prima razona,
e en luec de «trai» degra dir «trac», 540
mas Peyre d'ayso gach no hac.
Bernatz de Ventador valenç
dis, e fallic eizamenz,
en lo sieu chanz verai e fi
qui comensa e dis aysi: 545
«Qan ver la lauzeta mover;
d'aysos fay ben femna parer
ma domna, per q'eu li ‘retrai’».
Ma aquest es parlars malvay
qar tersa persona pauzet 550

en luec de prim' e razonec,
qar c'ell «retrac» hagues dich
nulls lh'agra jes contradich.
Ara dich aqi con vay «cre»:
«yeu crey», «tu cres», «aquell cre», 555
«mescre» e «recre», aysi cor,
mas ditz Bernatz de Ventador
may en cella sieua chanson:
«D'ayso quem destruy em confon
totas las autras en ‘mescre’». 560
Mas Girautz de Borneyll, qui be
passet totz los bons trovadors,
segon lo dich d'homes mellors,
fallich en la chanson, sai jeu,
q'aysi comensa: «Jen m'aten», 565
e dis aysi con diray:
«Quem tray vas tal, ieu sai,
q'a la mia fe bem ‘cre’».
E ayso chascus savis ve.
Folquetz de Marseyla le fis 570
fallic en sa chanson e dis:
«Aysi bem play e m'es jen
d'amic qu'en joi 's'aten'».
D'aquest chan en la cobla quarta,
si con dic en cesta carta: 575
«E nom semblon be
qu'ieu sai e pens e 'cre'».
E en un autre sieu chantar
lo fez aquest «cre» pecar,
e dis aysi: 580
«sai e ‘cre’,
ques cuciet far de me».
Encar en un autre son chan
fallic si con doni semblan:
«Que l'us autre mal i ve,
mas tan say ieu e ‘cre’». 585

E le valenç Peyre Vidals,
qui fo trobayre molt cabals,
faillic en «cre» eizamen,
si con diray a prezen:
«E doncs poys tan l'am e la ‘cre’, 590
la no i dei trobar mala fe».
En Rembautz qui d'Orenga fo
fallic en la seua chanso
q'aysi comenca en vertat:
«Eysamen hay guerrejat», 595
en ceylla cobla qui ditz ies:
«Domna, be say si merces
quar no puesc far tan ric don cous cove
d'amic qu'ieu am, e per tant non ‘recre’».
E en Rembautz faillic encara 600
en sa chanson, e qui l'esgara
la ditz hom: «Nuls e re nom faill»;
e dis:
«Tan sufri grieu trabaill
qu'ieu a pauc nom ‘recre’,
mas aysom fay gran be». 605
Tuyt aquest trobador valen
yeu dic q'an fallic malamen,
qar en loc de prim'an parlada
tersa person 'e razonada,
q'hom deu dir «crey» e «recrey», 610
en prima persona «mescrei».
Ara dic ieu es ieu vuoill dir,
per que nuls i puesca fallir,
qar ja mant trobador plazen
y han fallit eizamen, 615
qar il no han fach esqiu
de dir el endicatiu
del temps prezen en plural car,
si con auzirez razonar,
«son» la tersa persona 620

e luec de prima, qis razona,
«suy» el endicatiu prezen;
mas Folquetz le bos, malamen
fallic enl chantar que retray,
e en aysi con vos dirai: 625
«True que m'esfortz de far una chanson
qui me resit d'aquest turmen on ‘son’».
En luec de «son», «sui» devia dir.
So sapcha chascus ses fallir,
q'hom lo deu variar ies: 630
«Ieu suy», «tu es», «aquell es»,
plural «nos em», «vos etz», «cill son».
Qar ell vay d'aytal razon.
Ar vuoil dir de «grazi»,
«sufri», «parti», «trahi», «noyri». 635
Aysi en la persona prima
la deu dir cell qui s'aprima
del preterit perfech singular,
en l'endicatiu parlar;
e ayceil qui no vol fallir 640
deu en tersa persona dir:
«Partic», «sufric», «feric», «trahic»,
«grazic», «muric», «vic» e «noyric»;
mas en Folquetz, trobayre fis,
y fallic en son chan e dis 645
en una cobl'ab tal comensame:
«On trobaretz may tan de bona fe
quant mai nulls hom se meteys no ‘trai’
son e sieu com ieu quis seru ‘trai’».
Mas «trahic» deuri' aver retrach 650
si el volgues haver ben fach.
E si alcun er demandatz
con pot anar aquest fatz
pois que la rima cor en «i»
que puesca anar en «ic» aysi, 655
adone le prims deu respondre

q'alcuns no deu confondre
del parlar la drecha via
per rima qui obs li sia,
mas ell si deu percassar 660
de tal paraula trobar
que la rima cora en «i»,
aysi con fay «parti», «sufri»,
e qui no sia biaissada
ni en nombre desacordada, 665
ni en persona ni en temps,
poys li er le dretz ademps.
Ben say q'hai gran ardimen dich
d'ayso q'aytan hai contradich
lo dich q'aytan bon trobador 670
han dich, mas li entendedor
d'ayso qu'ieu hai dich m'amaran,
q'aytals paraulas aysi van;
e qui volgues ben esgarar
en tot l'autre grazit chantar 675
d'aquest meteys trobadors,
si fos dels prims entendedrs,
certanament majors falsuras
y trobera ab drechuras.
Si aytal trobador grazit 680
en lo lur chantar han fallit,
chascus en lo sieu cor albir
so q'hom pogues dels malvatz dir.
L'autra del verb parladura
no poyria dir sens rancura, 685
ni ses grans afan e pena,
mas esgaratz con si mena
per los trobadors verays
en totz los lur chantars gays.
E si trobaretz alcun motz 690
qui per vos no s'entenda tot
ab tot lo vari entendimen,

y metatz lo cor e la men;
e si vos no havetz poder
d'entendre celuy e vezer, 695
ya nous dovetz vergoygnar
de los plus sabis demandar,
que asatz deu haver major
vergoygna cel qu'a dezhonor
y es de demandar s'atrai 700
que aicel qui demandan vai,
car nuls es qui sapcha tan
q'us autre no sapch' atrestan.
Doncs chascus en la sa obra
per aytal razon se cobra, 705
quar cert ben fora fortz cauza
q' us hom hagues en cor clauza
tota l'esciens'ab lo sen;
mas ben crei que no ha talen
d'apenre qui no demanda 710
totas cellas res a randa
las qals per se meteys no sab,
e qui d'ayso tem alqun gab,
quar nulls pot saber per se sol
totas las res q'ama ni voi. 715
Per ço qu'aiatz major menbransa
vos donarai aytal semblansa
del parlar qui en doas rimas cor,
si con l'an dich li trobador,
si con «leial», «chascun», «talan», 720
«fin» e «chanson» e «vilan»;
e pot hom dir encara isi:
«Leiau», «tala», «villa» e «fi»,
«chanso», mas aquest parlar jes
con le primiers adretz no es. 725
Ara chascus entendeyre
cui es sabers valeyre
deu ben saber uimay

si con aquest parlar vay,
e con si deu aluoignar, 730
abreviar e variar;
e chascus qu'es fis trobayre
nol deu de sa rima estraire,
ni de la sa drecha via
per rima qui obs li sia. 735
E si ell comensa chanson,
deu continuar sa razon
en aysi com le comensa,
si ell no vol far fallensa;
car may mi play e agrada 740
razos ben continuada
que mot qan alcus los entresca
ab rimas e entrebesca;
e si en la tersa persona
le comence, la razona 745
tota d'aycella maniera
que le comensa e l'enquera;
e si enl prim' o en segonda,
doncha ops q'aisi responda,
e celui nombre q'el en ver 750
y comensa deu mantener.
E nulls per proensal diga
alcun mot frances, qar eniga
es aytal parladura dir
ab la proensal, ses mentir; 755
e a chascun verb son conduch
y don segon que l'ha construch
per los oblics e per los retz
si con enquier lo sieu dretz,
con s'estay en aluoygnamen, 760
encara en abreviamen.
Eu voil qe visi barbarism,
no y meyta ni solecism,
tot que mant trobador prezat

y han en lur chantar pauzat, 765
mas per aqo s'en escuzon
qar qan alcus i fai lo son
chantan lo pot abreviar,
si con se tayn, e aluoygnar.
En vuoill qe en la scrichura 770
meta primamen sa cura.
Encara sia perceubutz
que meta los accens agutz
els greus si con s'esthai
en celui chantar qe fay, 775
en lonch chantar no se luoygn:
mas ieu ami que se poygn
de trobar razon tan gaya
e tan prima q'a totz playa.
Oymay chascus entendenz 780
deu saber verayamenz
qals es l'avinenz parlars
qu'es pro grazitz en chantars,
e si con lo deu retrar
le bos trobayre e menar 785
e si con se deu penre gach
enl trobar de celui empach
de cui hai dith e parlat
e mei q'ieu sai razonat.
E per ayso finiray 790
mon acort com mell sabray
en aysi con lo comensey,
qar, per cert, aysi far dey
si eu vuoill ies prezumir
de ben lo mieu lavor finir, 795
em torn vas lo seygnor Dieu
a lei d'ome de pecat grieu,
qar si diray o hay ren dicha
qui per luy sia contradicha,
lui prech qe m'en deja donar 800

lo sieu perdon e autrejar.
E sopley totz vos, aman,
que qan vos a mi don denan
seretz, dejatz clamar pro me,
qar ieu mi muer: Merce! merce! 805
e qar il mi donec conort
e gieygn de far aquest acord.

Acababa es la doctrina de cort provincial e de vera e rabonable locucio.