Ed il pavone si spenna tutto, perde tutte le penne.
[III.—'E CORNA][1].
Versione raccolta in Pomigliano d'Arco
'Na vota nce steva 'n'omme e pecchè n'aveva[2] che fà' 'mmiez' 'a via[3] sse partette e sse ne jette 'ncampagna. Va a dà' 'n uocchie[4] 'ngoppa a 'n auro[5], vere 'nu nivo d'aucielle. Sagliette 'ngoppa e pigliave 'a mamma cu' doje ove; e vecin'a cheste nce steva 'n'ascrizione e deceva:—«Chi sse mangia 'o core 'e chiste aucielle sarrè[6] papa; chi sse mangia 'o fècate, avarrà 'na vorza 'e cinquanta rucate 'a matina.»—Chill'omme non ss'addonaje niente 'e tutto chesto. Jette a casa e decette 'nfacce 'â[7] mugliera:—«Mo', 'st'aucielle, che ne facimmo? 'E figlie nuoste sse mòreno 'e famme. Mo' 'o porto 'ô cumbare; e accussì facimme 'nu poche 'e farenata[8] p' 'e criature.[9]»—Jette addò 'o cumbare e decette:—«Cumbà', v'hagge purtate cheste doje ove e chist'aucielle pe' fà' pazzià'[10] 'e figlie vuoste.»—'O cumbare recette, ca non 'e buleva: ma isso sfurzava a farencelle[11] tenè': 'nfinalmente ch' 'o cumbare nce 'o vulette fà' portà' a forza, l'aucielle. Chill'omme 'nfuriate ss' 'o pigliave e sse ne fujette, e sse scurdave 'e doje ove 'ngoppa 'ô tavulino d' 'o cumbare. Sse ne jette a casa e sse mangiava l'aucielle. 'O cumbare va a verè' 'ngoppa 'ô tavuline, trova chelli doje ove e nce legge 'a 'scrizione e decette:—«Oh màlora! ch' hagge fatte! hagge fatto purtà' l'aucielle 'ô cumbarielle, 'e ngoppa a chest'ove nce sta scritte tutte cheste!»—Corre addò chillo; e le recette, ch' 'e orlature ssoje ss'erano poste a chiagnere, ca vulevane l'aucielle. Piglia l'omme, le respunnette, che era arrivate troppe tarde e ca loro ss' 'âvevane mangiate; e 'o core ss' 'âveva mangiate 'nu figlio e 'o fecate 'n auto. 'O cumbare sse ne jette a casa e ss'arrevulava c' 'a mugliera e recette:—«Mo' comm'arriam'a fà'?»—'A mugliera respunnette, ca ss' avesse pigliate 'e criature, decenne ca ss' 'e buleva crescere isso. 'O cumbare accussì facette. Jette add' 'o chill' omme e decette:—«Cumbariè'[12], voglio 'sti duje peccerille[13] tuie, pecchè tu n' 'e può cambà'.[14] Mo' t' 'e cresc' i'.»—E ss' 'e purtava a casa, y 'e mannave 'â scola. 'A mugliera d' 'o cumbare ieva a fà' 'o lietto 'a matina 'ê peccerille, e truvava 'na vorza 'e cinquanta rucate e teneva cu' murta accuglienza[15] chille duje vuagliune.[16] Roppo seie o sett'anne, ca 'o cumbare ss'aveva fatte 'na murtitudine 'e renare e 'sti peccerille ss'erane fatte 'ruosse, 'na matina vene 'a pazzìa a chisti rinto 'ô lietto e pazzianne carette 'nterra 'a vorza 'e cinquanta rucate. 'E peccerille sse n'addunarene[17] e decettere:—«Ccà mo' no' nce stamme cchiù buone. Chiste 'o cumbare ha puoste 'sta vorza pe' berè' si nuje nce pigliàvame 'e renare.»—E 'o juorne recettere 'ô cumbare, ca sse ne vulevane ì'. Chillo non n' 'e buleva fa' partì': ma, roppe tanta parole, 'o cumbare le rette ruiciente rucate pe' ciascheruno e n' 'e facette ì'. Sse ne jettere e cammenanne sempe, 'a sera sse truvarene rinto a 'nu bosco e pecchè non avevane addò' sse cuccà', sse mettettere 'ngoppa a 'na cercula.[18] Quanno fuje 'a matina, ca sse sussettere, le scappava 'a vorza 'e cinquanta rucate. 'E frate recettere:—«Ah 'o cumbare pe' chesse nce vuleva tene' 'â casa ssoja: chesta è birtù, ca tenimme.»—Sse rettere 'ncammino e cammenavane; e, quanne fuje a 'na 'rucevia,[19] uno 'e chille rummanette arrete 'nu poche; sse mettette a fa 'nu servizio; e sse sperdettere tutt' 'e duje 'e frate. Chillo, ca teneva 'o preggio r'avè' 'a vorza 'e cinquanta rucate 'a matina, sse truvava a 'na città; e chille, ch'aveva essere papa, sse truvava a 'n'auta, ma steva 'mmiez' 'â via, pecchè nun teneva che mangià', e pe' cambà' sse mettette a fà' 'o sacrestano 'rinto a 'na chiesa. Venette 'o tiempo, ca ss'aveva fà' 'o papa rinto a chella città: sse menava 'na palomma pe' berè' 'ncape a chi sse fermava. Anduppave[20] 'ncape 'ô sacristano e isso fuie papa.[21] Lassammo mo' a chisto e pigliammo a chill' auto frate, ca teneva 'o preggio r' 'a vorza. Chisto sse ne va a 'na città, addò' sse faceva 'o triato[22] e se pavava cinquanta rucate 'â sera. 'A ronna, che faceva 'o triato, sse pigliava murti penzieri e deceva 'ntra iessa:—«Chisto chi signore sarrà, ca vene ogni sera ccà?[23]»—Teneva 'na vecchia ruffiana cu' iessa; e le recette, ch'avesse spiato a chillo signore, isso chi era. 'Sta vecchia va vicino a chistu giovane e decette:—«Vuie che pruprietà tenite, ca venite ogni sera 'o triato?»—Respunnette e decette isso:—«I' tenghe 'na vorza 'e cinquanta rucate 'a matina.»—Piglia 'a ronna r' 'o triato, recette vicino 'â ruffiana, ch'avesse ritto a chillu giovane si 'a vuleva spusà'. Chesta nce 'o decette e 'o giovane respunnette:—«Chisse pure iè 'o piacere mmio».—E accussì 'a ronna, 'a sera appriesso, fenuto 'o triato, 'o vulette 'ngoppa addo' iessa, e po' a poco a poco ch' 'e chiacchere ssoie le terava 'â vocca comm' isso aveva 'sta vorza ogne matina. Isso, comm'a 'gnurante, le facette accunoscere, ca ss'aveva mangiato 'o fècato 'e 'n aucielle. 'A ronna, sentenne chesto, 'o vulette a mangià' a casa ssoja; e le dette a mangià' 'na cosa, ca le facette riverzà'[24] tutto cosa e ancora chillo tale fècato; e ss' 'o mangiava iessa. E accussì doppo ne cacciava a chillo povere riavolo 'a rinto 'â casa ssoja, e iessa aveva 'a vorza 'e cinquanta rucate 'a matina e chillo nu' cchiù. 'O pover' omme rummanette 'mmiéz' a 'na via e n'aveva propio, che mangià'. Sse ne iette rinto a 'nu vuosco e mangiava evra comm'animale.[25] Jette a dà' uocchie 'â via 'e coppa e verette 'nu pere[26] 'e fiche contra tiempo.[27] Sse ne mangiava una e l'ascette 'nu cuorno[28] 'ncape: sse ne mangiava 'n' auta e 'n auto cuorno l' ascette; sse iette a butà' e ss'addunavo ca 'e corna 'nduppavane 'nfaccia 'e frasche e decette:—«Mo' haggio fatto a 'nzalata! Sulo 'e corna 'ncapo mme mancavane e chelle mme sònghene asciute.[29]»—Steva rinto 'ô stesso vuosco[30] 'na funtana. Chisto sse iette a fà' 'na véppeta[31] r'acqua e sse sanavane'e corna. Penzava allora e decette:—«Pure hagge truvate 'nu mezzo.»—Doppe le venette 'ncape 'e sse mangià' 'nu poch' 'e 'nzalata e arreventava ciuccio.[32] Sse facette 'n'auta vèppeta r'acqua e arreventava cristiano[33] comm' era e decette:—«Hagge truvate rui mezze mo'.»—Ss' accattava 'na spasella,[34] 'a regnette[35] 'e fiche, ss' 'a mettette 'ncape e passiava pe' sotto a chillu palazzo, addò' steva 'a signora, che faceva 'o triato, alluccanne:—«Fiche 'e paraviso e contra tiempo».—Ss'affaccia chella ruffiana e le facette accattà' 'â padrona ssoja, e chill' omme ss' 'e facette pavà' 'na pezza 'o ruotele.[36] 'E mettettere fora 'a fenesta. Piglia 'o servo, sse ne mangiava roje annascuso;[37] e l'ascettere ruje cuorne 'ncape. Ss'annascunnette pe' nu' sse fa' abberè'[38] cchiù 'â signora. 'A serva pure ss' 'e mangiava; e pure l'ascettere 'e corna e sse 'nghiurette iessa pure. 'A signora 'o mieziuorno[39] chiammava 'e serve; ma chiste, nìsciuno 'a rispunneva. Piglia iessa, sse mangiava tutt' 'e fiche; e l'ascettere 'na murtitudine 'e corna 'ncape. Quanno sse n'addunaje, accummenzava a fà' aggrissa.[40] Currettere allora 'o servo e 'a serva e tutt' e treje sse verettero ch' 'e corna 'ncape. Sse 'nghiurettere 'rinto 'ô palazzo e nun ascevane cchiù. Facettere venì' assaje mièrece, ma nisciuno nc' 'e sapette sanà'. Chillu tale omme sse regne 'na buttigliella r' acqua e po' fa ricere p' 'o paese, ca era venute 'nu mièreche furastiere, ca sanava 'e corna. 'Sta signora priesto, quanto cchiù putette, ss' 'o facette chiammà'; e le recette:—«Signore mièrico, vui m'avite favurirmi si putite sanarmi queste corna, che non pozzo andà' cchiù a triatro.[41]»—«Sì»—respunnette 'o mièrico,—«i' voglio vuarirvi, ma voglio fà' primmo 'o fatto r' 'a muneta.»—«Sissignore, basta ca mmi sanate, chello, cu bulite, i' vi rongo.»—«Mm' avite a dà' cincumila rucate.»—Chella signora nc' 'e dette e isso sse pigliava chesta gran summa. Appriesso esce 'a vecchia ruffiana e dice:—«Signò', pe' carità, i' pure tengo 'e corna e boglio essere vuarita.»—«Tu»—respunnette 'o mièrico—«mm'haje 'a rà' quattuciento rucate»—e accussì sse facette. Po' ascette 'o servo, recenne ca isso pure vuleva essere sanate; e, facenne 'o patto, le recette ruiciento rucate e rummanette buono.[42] E doppe 'o mièrico sse ne jette. 'N'auta vota isso sse regne 'na spasella 'e chell' evra, ch'aveva fatto arreventà' ciuccio a isso, e 'a ieve vennenne pe' sotto 'ô purtone r' 'a signora. Chesta lesta ss' 'âccatta.[43] 'O vennetore nce ne vulette fà' mangià' 'nu poche 'nnanze a isso; e accussì chella arreventava ciuccia. Le mettette 'a capezza e strascinannela e strillanne ss' 'a purtava.[44] Into a chillo tiempe sse faceva 'nu tempio 'ngoppa a 'na muntagna e nce carriavane[45] 'e prete cu' 'e ciucce. E chill'omme iette pure isso e vuleva fà' sempe duje o tre biagge cchiù supierchi[46] 'e l'aute pe' maltrattà' 'a ciuccia ssoja. L'auti cumpagne, ca stevano là a fatecà', sse pigliavane 'e 'mbacce[47] e ghiettero a purtà' nove 'ô papa. 'O papa sse chiammava chistu giovane e l'addemmannava, pecchè berzagliava chella povera bestia. Chillo da primmo recette, ca 'o faceva pe' lucrà' cchiù denare; ma po', verenne, ca 'o papa n' 'o buleva crerere, le cuntave tutto 'o fatto e tutto chello, che l'era succiese 'a che era nate. 'O papa allora le facette accunoscere comm' isso era 'o frate e le cummannava a dà' a chella ciuccia chella tale acqua, ca 'a faceva arreventà' 'n'auta vota femmena. Accussì fuje fatto y 'e duje frati sse stettere felice e cuntente 'nzieme. E ne mannavane a chella signora 'e triate pe' chella vorza, ch'aveva sofferte tanta spaseme.
[NOTE]
[1] Vedi: Pitré (Op. cit) L'Arginteri—(ch'è sostanzialmente la stessa cosa. Un de' fratelli diventa Re, invece di esser fatto papa. Tutt'e due, per aver mangiato testa e fegato d'un uccello miracoloso, cacano denari. Manca l'episodio delle corna. La domestica della ganza trasformata in asina va a denunziare al fratello-Re il trasformatore).
[2] N'aveva. Qui troviamo nuovamente un semplice n apostrofato per non. Abbiamo già avvertito, che questa contrazione ha talvolta luogo anche in lingua aulica. Ne' dialetti toscani se ne trovano di maggiori. Per esempio, nella commedia Un vero amore non cura interesse del Fagiuoli, si legge:—«Tu non brulli, n' ero?»—e quel n' ero è contrazione di non è vero.
[3] 'Mmieze 'â via, in mezzo alla strada. Più giù s'incontrerà 'mmieze a 'na via.
[4] Va a dà' 'n uocchie, va a dare un'occhiata. Più giù si vedrà: iette a dà' uocchie.