243. rataj — najemny robotnik folwarczny. [przypis edytorski]
244. karbowy — nadzorca robót polowych w dużym gospodarstwie (folwarku). [przypis edytorski]
245. pryncypia (z łac.) — zasady. [przypis edytorski]
246. introdukcja (z łac.) — wstęp. [przypis edytorski]
247. pozytywizm, determinizm — charakterystyczne dla 2 poł. XIX w. kierunki myślenia, uznające za jedyny przedmiot badania naukowego realne, konkretne fakty oraz zasadę przyczynowego związku rzeczy za podstawowe prawo rozwoju naturalnego i społecznego. [przypis edytorski]
248. pauper (łac.) — chłopak, urwis. [przypis edytorski]
249. chylośny — wielki. [przypis edytorski]
250. gad — tu: zwierzę; potwór. [przypis edytorski]
251. na kondzie — na kondycji, tj. na posadzie korepetytora, nauczyciela domowego. [przypis edytorski]
252. Diogenes z Synopy (413–323 p.n.e.) — filozof gr.; głosił, że dla osiągnięcia szczęścia należy maksymalnie ograniczyć własne potrzeby i uniezależnić się od dóbr materialnych; według legendy sam prowadził ascetyczne życie, mieszkając w beczce. [przypis edytorski]