O conceito que formo, dos-sermoens e orasoens do-Vieira, com mais razam se-deve aplicar, a todos os outros sermonarios; que V. P. conhece, estarem muitos furos abaixo do-Vieira. Digo pois, que o Orador, que quer avultar no-mundo literario, deve deixar todos os sermonarios Portuguezes, ou Espanhoes; e seguir a estrada que asima lhe-abrimos: que parece ser, a verdadeira estrada da-Eloquencia: e isto parece-me que basta, para regular o metodo da-Oratoria. Deve a isto ajuntar, o continuo exercicio de compor: e exercitar-se juntamente em particular, para poder falar em publico: sendo certo que o exercicio de compor, e falar conduz muito, para beber os principios, e sabèlos uzar a seu tempo, com dezembaraso. Perdoe-me V. P. a extensam desta, que desde o principio eu prevî, que serîa comprida: e conserve-me muito na sua memoria. Deus guarde etc.
NOTAS DE RODAPÉ:
[41] Sic igitur dicet, ut proponat quid dicturus fit: ut cum transegerit jam aliquid, definiat: ut se ipse revocet: ut quod dixit iteret: ut argumentum ratione concludat: ut interrogando urgeat: ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse respondeat: ut contra, ac dicat, accipi & sentiri velit: ut addubitet quid potius aut quomodo dicat: ut dividat in partes: ut aliquid relinquat ac negligat: ut ante præmuniat: ut in eo ipso, in quo reprehendatur, culpam in adversarium conferat. Ut sæpe cum his, qui audiunt, nonnunquam etiam cum adversario quasi deliberet: ut hominum sermones moresque describat: ut muta quædam loquentia inducat: ut ab eo quod agitur avertat animos: ut sæpe in hilaritatem risumve convertat: ut ante occupet quod videat opponi: ut comparet similitudines: ut utatur exemplis: ut aliud alii tribuens dispertiat: ut interpellatorem coerceat: ut aliquid reticere se dicat: ut denuntiet, quid caveant: ut liberius quid audeat: ut irascatur etiam: ut objurget aliquando: ut deprecetur, ut supplicet: ut medeatur, ut a proposito declinet aliquantulum, ut optet, ut execretur: ut fiat iis, apud quos dicet, familiaris. Atque alias etiam dicendi quasi virtutes sequatur: brevitatem si res petet: sæpe etiam res dicendo subjiciet oculis: sæpe supra feret, quam fieri possit: significatio sæpe erit maior, quam oratio: sæpe hilaritas, sæpe vitæ, naturarumque imitatio =. Cicero. Orat. n. 40.
[42] Nec umquam is, qui audiret, incenderetur, nisi ardens ad eum perveniret oratio. Cicer. Orat. n. 38.
[43] Sic igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset sæpe multis modis eandem, & unam rem: & hæreat in eadem, commoreturque sententia &c. Cicero.Orator.n.40.
[44] Hoc (genus dicendi) vehemens, incensum, incitatum, quo caussæ eripiuntur: quod cum rapide fertur, sustineri nullo pacto potest. Idem, ibid.n.37.
[45] Is ergo erit eloquens, qui ad id, quodcumque decebit; poterit accomodare orationem. Quod cum statuerit, tum, ut quidque erit dicendum, ita dicet; ut nec satura jejune, nec grandia minute, nec item contra: sed erit rebus ipsis par & æqualis oratio.Cicer.Orat.n.36.
[46] Quam enim indecorum est de stillicidiis cum apud unum judicem dicas, amplissimis verbis,-& locis uti communibus: de maiestate populi Romani summisse, & subtiliter? Cicer. Orat. num. 21.
[47] Omnino duo sunt quæ condiant orationem: verborum numerorumque jucunditas. In verbis inest quasi materia quædam, in numero autem expolitio. Cicer. Orat. num. 55.
[48] Sed quia rerum verborumque judicium prudentiæ est: vocum autem, & numerorum aures sunt judices: & quod illa ad intelligentiam referuntur, hæc ad voluptatem: in illis ratio invenit, in his sensus artem. = Ibidem num. 49.