HE
He. = Agó, agá, agoróy. * Onsa?
Hebdómada. = Semana, cadaghánan sa pitó ca túig.
Hebdomadario. = Ang Padre ng̃a tinórlo sa pagsógod sa mg̃a pagpang̃ádye ug sa pagtóman sa obán ng̃a mg̃a tolománon sa tagsa ca semana, sa coro sa mg̃a catedral ug sa mg̃a conbento.
Heben. = Táuo ug bisan onsa ng̃a oaláy polós.
Hebilla. = Galong galong, sab-it sa pothao con sa tombága ng̃a nagacaláin lain ug dagoay. * Saplot.
Hebra. = Lugás, gobhay, nahot. * Guhay.
Hecatomba, hecatombe. = Paghálad sa usá ca gatús ca baca, ng̃a guipanaghálad sa mg̃a dioatáhan sa ilang mg̃a dios dios.
Hechicería. = Bohat ng̃a bacácon, daótan, contra sa isigcatáuo, guican sa gahóm sa yaoa, ing̃on sa pagtúo sa mg̃a táuo ng̃a obos ug ng̃a colang sa salabótan. * Pagcalómay.
Hechicero. = Lomáyan, ang nagabóhat sa mg̃a bohat ng̃a bacácon cay boot magdáot sa isigcatáuo. * Táuo ng̃a tong̃ód sa iang catahóm ug pagcaáng̃ay guihigógma sa obán, ug nagacábig ug nagabíhag sa cabobót-on ug cásing cásing sa isigcatáuo.
Hechizar. = Paglómay, pagbóhat sa mg̃a bohat ng̃a daótan, guican sa gahóm sa yaoa, sa pagdáot sa isigcatáuo, sa iang laoas ug sa iang quinabóhi. * Bisan onsa ng̃a magacábig ug magabíhag sa cabobót-on ug sa cásing cásing sa táuo, tong̃ód sa pagcatahóm, pagcaníndot ug pagcaáng̃ay.
Hechizo. = Bisan onsang bohat, ng̃a ang̃ay sa mang̃a dioatáhan. * Mg̃a lana, mg̃a dahon, mg̃a gamót, &c., ng̃a guinagámit sa obán ng̃a mg̃a táuo, sa pagdáng̃at sa ilang tuyo, somála sa ilang mg̃a toloúhan ng̃a bacácon. * Dahóla, lomay, hoclog tanggal, tagádlom. * Táuo ug bisan onsa ng̃a tacós ng̃a higogmáon, ng̃a moágao ug magabíhag sa cásing cásing sa mg̃a táuo, tong̃ód sa pagcatahóm, pagcaníndot ug pagcaáñag nia.
Hecho. = Bohat. * Salá, sayóp. * Bisan onsa ng̃a guiásoy, guisáyod ug guisoguílon.
Hechura. = Pagcabóhat. * Binóhat sa bisan cansa ug labí pa sa Dios. * Pagcabótang sa bisan onsa, sa mg̃a laoas, sa mg̃a baláy, sa mg̃a bató, sa mang̃a cahoy, &c. * Dagoay, baihon sa bisan onsa. * Ang sohol ng̃a ibáyad sa mananáhi tong̃ód sa pagtahí sa bisan onsang bisti. [[140]]
Hedentina. = Bahó ng̃a daótan ug maísog, ug ang lugar ng̃a guibahóan.
Heder. = Pagbahó sa mang̃íl-ad ug maísog ng̃a bahó, pagángso, pagpán-os, paglángto, paglángsa, pagláng-og, pagánghit. * Pagbáng̃-og.
Hediondamente. = Sa pagcabahó.
Hediondez. = Pagcabahó.
Hediondo. = Mobahó, &c. * Táuo ng̃a macasámoc, macabórlay, macaaling̃ása.
Hedor. = Bahó ng̃a daótan ug maísog.
Hegira. = Sinógdan sa pagísip sa mg̃a moros sa mg̃a túig, ng̃a mao cutub sa pagcalágueu ni Mahoma sa longsod sa Meca ng̃adto sa Medina.
Helada. = Pagcatibúoc sa vino, sa tobig, &c., guican sa dagcóng tognao.
Heladizo. = Tobig, vino, &c., ng̃a matibúoc.
Helado. = Ang mabógnao caáyo. * Táuo ng̃a hingcolbáan, ng̃a nating̃ála caáyo. * Ang borong, ang boquídnon, ang díli maálam magatóbang sa isigcatáuo. * Bisan onsa ng̃a natibúoc guican sa dagcóng tugnao.
Helamiento. V. [Helada].
Helar. = Pagtibúoc sa tubig, sa vino, &c., tong̃ód sa tugnao ng̃a dagcó. * Pagpahárloc, pagcólba sa bisan cansa.
Helgado. = Táuo ng̃a guihinágan sa mg̃a ng̃ipon.
Heliocopio. = Anteojo, salamín sa pagsolóng sa adlao.
Heliotropio. = Tanóm sa Perú.
Hembra. = Babáye, baye sa mg̃a mananáp.
Hembrear. = Pagbóot sa mg̃a laqui sa mg̃a baye, paghigógma sa mg̃a laláqui sa mg̃a babáye. * Paglíoat sa lonlon ng̃a mg̃a babáye, con mg̃a baye, con sa daghánan ng̃a mg̃a babáye ug baye.
Hemigránea. = Tampíhag.
Hemisferio. = Ang tong̃á sa usá ca milíng̃in.
Hemorragia. = Paghibólos, pagágui sa dogó sa bába, sa ilong, &c.
Hemorroida. = Botbot.
Hemorroide. = Idem.
Hemorroo. = Saoa, halas, bitin.
Henar. = Lugar ng̃a ponó sa dagámi ng̃a laya.
Henchidor. = Ang magaponó, ang magadásoc, ang magagósa.
Henchidura. = Pagcagósa, pagcaponó, pagcadásoc.
Henchimiento. = Idem.
Henchir. = Ponó, dasoc, gosa.
Hendedor. = Ang magabóoac, magabádyet, magapalíqui, magapabalána, magabís-ac, magapís-ac, magabásag, magalótac.
Hendedura. = Balána, liqui, bis-ac, lotac, basag, gona. * Guang.
Hender. = Idem, pagbóoac, pagguíhay, paggólay.
Hendidura. V. [Hendedura].
Hendimiento. = Pagcabóoac, pagcalótac, pagcabalána, pagcalíqui, pagcabís-ac, pagcapís-ac, pagcabásag, pagcagóna, pagcagóang, pagcaguíhay, pagcagólay.
Henil. = Lugar ng̃a pagatipígan sa dagámi ng̃a laya.
Heno. = Dagámi ng̃a laya.
Hepática. = Ng̃alan sa mg̃a tanóm ng̃a italámbal sa atáy.
Herbáceo. = Ang nahatong̃ód sa dagámi.
Herbajar. = Pagsolód sa mg̃a mananáp, sa mg̃a hayópan, sa lugar ng̃a may daghan ng̃a dagámi, arón maning̃áoan. * Pagpaning̃áon sa mg̃a mananáp.
Herbaje. = Cadaghánan sa mg̃a dagámi ug sa mg̃a tanóm ng̃a manoróc sa mg̃a solóp.
Herbajero. = Ang magaábang sa mg̃a dagámi, sa mg̃a calán-on sa mg̃a mananáp.
Herbario. = Ang macaíla sa gahóm sa mg̃a dagámi ug sa mg̃a tanóm. * Cadaghánan sa mg̃a tanóm ug mg̃a dagámi ng̃a laya. [[141]]
Herbazal. = Lugar ng̃a guinatórcan sa mg̃a tanóm ug mg̃a dagámi.
Herbecer. = Pagguítib, pagsógor sa pagtoróc sa mg̃a dagámi.
Herbolado. = Ang guihílog sa dogá ng̃a malála sa mg̃a tanóm con sa dagámi.
Herbolario. = Ang mang̃íta ug magadaguínot sa mang̃a tanóm ng̃a italámbal, sa oaláy quinaádman niána.
Herborizar. = Pagbólong sa banua ug sa mg̃a solóp sa mg̃a tanóm ug sa mg̃a dagámi.
Herboso. V. [Herbazal].
Heredad. = Yota ng̃a guibohátan, guibalánan, baol, cabalánan.
Heredado. V. [Hacendado].
Heredar. = Pagdáoat sa cabílin, pagsonód. * Pagáoat, paghóad, paglíoat sa mg̃a anac sa ilang mg̃a tigúlang, sa mg̃a bohat ng̃a maáyo con daótan, sa ilang gaui, sa ilang batásan.
Heredero. = Manononód, ang modáoat sa cabílin. * Ang nagahúad, minonót ug milíoat sa mg̃a batásan sa iang mg̃a tigúlang.
Hereditario. = Ang nahatong̃ód sa cabílin. * Ang mg̃a batásan ng̃a maáyo con daótan, ang mg̃a saquét, &c., ng̃a guihóad sa mg̃a tigúlang, sa mg̃a guinicánan.
Hereje. = Ang cristianos ng̃a díli mutóo sa obán ng̃a mg̃a toloóhan sa santa Iglesia, ng̃a guisógo ug guitórlo sa Dios.
Herejía. = Sayóp, sa tinóyo sa boot, contra sa toloóhan sa santa Iglesia ug sa mg̃a matúod ng̃a cristianos.
Herencia. = Gahóm sa pagdáoat sa cabílin ng̃a guibílin sa bisan cansa, sa horas sa iang icamatáy, sa pagcamatáy nia, sa iang camatáyon. * Cabílin ng̃a pagadaoáton.
Heresiarca. = Táuo ng̃a guinicánan sa bisan onsa ng̃a herejía.
Herético. = Ang nahatong̃ód sa herejía.
Herida. = Samad. * Casámdan, nina.
Herido. = Ang guisamad, samálan, sinamálan.
Heridor. = Ang nagasámad.
Herimiento. = Pagcasámad.
Herir. = Pagsámad, pagbonó, pagsóntoc, pagtóctoc, pagtígbac, pagtácbas, pagtígbas. * Pagdáot, sa dong̃og, ug pagyógot, pagsáquet sa isigcatáuo. * Pagbónal, paglámbos, paglátos, pagpócpoc. * Pagíoag sa adlao sa iang mg̃a casólao. * Pagcáblit sa órgano, sa arpa, sa sesta, &c.
Hermafrodita. = Táuo ng̃a may quinatáuo sa pagcalaláqui ug sa pagcababáye.
Hermana. = Sinína. * Gunting. * Dalónggan.
Hermanable. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a igsóon, ang masáyon mahiósa.
Hermanablemente. = Sa pagcamagsúon.
Hermanar. = Paghiósa, pagting̃ób, pagáng̃ay sa bisan onsa.
Hermandad. = Pagcamagsúon. * Pagcahigála, pagcaábian, pagcahiósa sa mg̃a cabobót-on. * Pagcaíng̃on, pagcaáng̃ay sa mg̃a botang. * Catilíngban sa mg̃a táuo ng̃a nanaghiósa sila sa pagtúman sa mg̃a botang ng̃a maalampóon ug sa calóoy, sa isigcatáuo.
Hermanear. = Pagtáoag sa bisan cansa sa ng̃alan sa igsúon.
Hermano. = Igsúon. * Ang religioso ng̃a oldog ug donado sa mg̃a caparían. * Ang sacop sa mg̃a cofradía con hermandad.
Hermosamente. = Sa pagcatahóm, sa pagcaníndot, sa pagcaáñag, sa pagcaáyo sa pagcaáng̃ay, sa pagcahíngpit.
Hermosear. = Pagtahóm, pagdáyan dayan. [[141]]
Hermoso. = Matahóm, maníndot, maáñag, maáyo oyámot, mahíngpit, toman caáyo. * Bilírhon, hamíli, mahál.
Hermosura. = Catahóm, catahóman, pagcaníndot, pagcaáñag, pagcaáng̃ay.
Hernia. = Dagcóng lagáy, daloac.
Hernioso. = Ang may dagcóng lagáy, daloácan.
Herodes á Pilato (andar de). = Pagábot sa labíng daótan, pagpíli sa pinilían.
Héroe. = Táuo ng̃a banságon, bantógon, cating̃aláhan, hibólng̃an tong̃ód sa iang mg̃a bóhat.
Heroicidad. = Bohat ng̃a cating̃aláhan ug hibólng̃an.
Heróico. V. [Héroe].
Heroina. = Babáye ng̃a hamíli, bilídhon, mahál, cating̃aláhan tong̃ód sa iang mg̃a bohat.
Heroismo. = Pagcadághan sa mg̃a bohat ng̃a macahímo sa bisan cansang táuo ug cating̃aláhan, banságon ug bantógon.
Herpes. = Cascaro, bon-i, aláp-ap.
Herrada. = Timba, cabo.
Herradero. = Ang magamarca sa mg̃a hayópan sa mg̃a mananáp, ug ang lugar ng̃a pagamarcáhan.
Herradura. = Pothao ng̃a holohalágpad ug balicó, ng̃a itáod ug ilángsang sa cocó sa mg̃a cabayo, dapit sa obus ug sa itolónob nila.
Herraje. = Cadaghánan sa mg̃a pothao ug sa mang̃a guinamíton ng̃a pothao, ng̃a quinahánglan sa pagbóhat sa bisan onsa, mang̃a langsang, mg̃a yaoíhan, &c.
Herramental. = Sorlánan sa mg̃a capandáyan.
Herramienta. = Capandáyan, cadaghánan sa mg̃a capandáyan. * Mg̃a ng̃ipon.
Herrar. = Paglánsang sa mg̃a pothao sa cocó, sa itolónob sa mg̃a cabayo, &c. * Pagmárca sa pothao ng̃a guibága sa mg̃a mananáp, sa mg̃a hayópan.
Herrería. = Salsalán. * Ang opicio sa pagcamananálsal sa pothao. * Banha, sabá ng̃a dagcó, pagsínggit ng̃a mabóloc.
Herrerico. = Langgam ng̃a diótay.
Herrero. = Mananálsal sa pothao.
Herreron. = Mananálsal ng̃a baol, ng̃a díli maálam caáyo.
Herreruelo. = Langgam.
Herrete. = Caoat, dagom ng̃a icatóhog sa mg̃a bohó sa mg̃a sinta, sa mg̃a saguioálo, &c.
Herrezuelo. = Pothao ng̃a diótay.
Herrumbrar. = Paghátag sa lalím sa tayá sa vino con sa tobig.
Herrumbre. = Tayá, boay.
Herrumbroso. = Ang guitayá.
Herventar. = Pagpabócal sa bisan onsa.
Hervidero. = Pagcaalimbócad, ug ang tonóg sa vino, tubig, &c., con magabócal na. * Tobóran ng̃a pagaolbóhan ug pagaalimbocáran sa tobig. * Pagcahágong, pagcadághong sa doghan sa obán ng̃a mg̃a táuo ng̃a malisód sila magguinháoa.
Hervir. = Bocal, alimbócad. * Pagbolá, pagbálod sa dagat.
Hervor. = Pagcabócal sa tobig, sa vino, &c. * V. [Hervidero]. * Pagalimbócad sa tobig sa dagat, sa mang̃a danao, &c. * Pagcaínit sa mg̃a cailíbgon sa mg̃a báta pa.
Heterogéneo. = Ang nahímo sa mg̃a bahin ng̃a nagacaláin lain.
Hética. = Hilánat ng̃a macalóya caáyo ug macahorót sa maghínay hinay sa gahóm, sa cosóg sa laoas.
Hético. = Ang mobáti sa saquét sa hética. * Ang maníoang caáyo.
Hetiquez. = Saquét sa hética.
Hez. = Lalog, lonoc, nalog, bas-og. [[142]]
[[Índice]]