Diccionario Español-Bisaya

by Juan Félix de la Encarnación

HI

Híadas. = Tapoc sa mg̃a bitóon sa timáan sa Lang̃it ng̃a guing̃álan ug Tauro.

Hibernal. = Ang nahatong̃ód sa tiempo sa tugnao.

Hibierno. V. [Invierno].

Híbrido. = Mananáp ng̃a lioat sa nagacaláin lain ng̃a guinicánan, maíng̃on sa guing̃álan ug mulo ng̃a lioat sa cabayo ug borricong baye.

Hidalgamente. = Sa pagcaháoan, sa pagcapotóng sa cásing cásing, sa pagcalólot.

Hidalgo. = Táuo sa guinicánan ng̃a mahál, hamíli ug bilírhon. * Táuo sa maháoan ug potóng ng̃a cásing cásing.

Hidalgon. = Idem.

Hidalgote. = Idem.

Hidalguejo. = Táuo ng̃a lioat sa limpio ug maáyong guinicánan apan pobres, hang̃ol ug sa díli mabántog ng̃a ng̃alan.

Hidalguete. = Idem.

Hidalguía. = Pagcahímtang sa táuo ng̃a dato, hamíli ug mahál. * Pagcalólot. * Pagcaháoan, pagcapotóng sa boot.

Hidra. = Saoa, halas, bitin.

Hidráulica. = Quinaádman ng̃a magaásoy sa pagpadápit ug sa pagtáas sa mg̃a tobig.

Hidráulico. = Ang maálam sa hidráulica, ang nahatong̃ód sa hidráulica.

Hidria. = Tolotibór, sorlánan sa vino, sa tubig, &c., sa yota.

Hidrofobia. = Pagcalícay, pagcadomót sa tobig, sa mg̃a mananáp con sa mg̃a táuo ng̃a guipamáac sa mg̃a mananáp ng̃a nabóang. * Saquét ng̃a guing̃álan sa rabia, sa cabóang.

Hidrófobo. = Ang mubáti sa saquét ng̃a guiíng̃on carón, ang guipáac sa mg̃a mananáp ng̃a nabóang.

Hidrogogia. = Quinaárman sa pagpátag sa mg̃a tubig.

Hidrografía. = Quinaárman ng̃a magaásoy sa pagcabótang sa mg̃a tobig ug sa dagat, sa pagbóhat sa mg̃a mapa ng̃a casayóran sa mg̃a sológ, sa mang̃a pagtáob ug paghonás, sa mg̃a tacót ug mg̃a pasil, sa mg̃a loog, sa mg̃a laoígan, &c., sa dagat, arón hingbalóan sa mg̃a táuo ng̃a nanagsacáy.

Hidrógrafo. = Ang maálam sa hidrografía.

Hidromancía. = Toloóhan ng̃a bacácon, tong̃ód sa mg̃a timáan sa tobig.

Hidromántico. = Ang mutóo sa mg̃a toloóhan ng̃a bacácon tong̃ód sa mg̃a timáan sa tubig.

Hidropesía. = Saquét ng̃a guican sa oháo ng̃a mabáscog.

Hidrópico. = Ang mobáti sa hidropesía. * Ang díli mabósog guihápon.

Hiedra. = Tanóm, balágon ng̃a nagatápot, nagacoyátot sa mg̃a pared, sa mg̃a cahoy, &c.

Hiel. = Apdo. * Pagcapáit.

Hielo. = Tubig ng̃a natibúoc tong̃ód sa dagcóng tugnao. * Pagcacólba sa boot.

Hiemal. = Ang nahatong̃ód sa tiempo sa tugnao.

Hiena. = Mananáp ng̃a ihálas ug maísog uyámot, sa Asia ug sa África.

Hieros. = Tanóm.

Hierrecico. = Pothao ng̃a diótay.

Hierro. = Pothao.

Higa. = Dayan dayan sa azabache sa pagcadágoay sa camót ng̃a guibítay sa laoas sa mg̃a báta.

Higadillo. = Atáy sa mg̃a langgam, sa mg̃a isda ug sa obán pang mg̃a mananáp ng̃a diótay.

Hígado. = Atáy. * Gahóm, cosóg, caísog. [[142]]

Higiene. = Quinaádman ng̃a nahatong̃ód sa pagpatigáyon sa bisan onsa ng̃a macaáyo ug ang̃ay sa quinabóhi, ng̃a icabátoc sa mg̃a saquét.

Higo. = Higos.

Higuera. = Cahoy ng̃a mobóng̃a sa mg̃a higos. * Del infierno. = Tang̃an tang̃an.

Higueron. = Cahoy ng̃a dagcó, sa América.

Hijastro. = Hináblos.

Hijo. = Anac.

Hijodalgo. V. [Hidalgo].

Hijuela. = Tinábas ng̃a idógang sa bisti ug sa bisan onsang panápton ng̃a haíctin, arón mahalagpád. * Panápton ng̃a laro ug magáhi gahi, ng̃a icatábon sa bába sa calis sa pagmisa sa mg̃a Padre. * Alaguían, balaháan ng̃a diótay sa tubig. * Dalan ng̃a diótay ng̃a nagacóros ug nabalábag sa mg̃a dalan ng̃a dagcó. * Camatoódan ng̃a ihátag sa mg̃a manononód sa táuo ng̃a namatáy, arón hingbalóan sa tagsa tagsa sa cabílin ng̃a nahatong̃ód caníla, ug ang maong cabílin.

Hila. V. [Hilera]. * Tináe ng̃a magamáy. * Pagcabílic. * Mg̃a logás ng̃a guicóha sa panápton ng̃a guibádbad, sa pagbótang ug pagtámbal sa mg̃a samad.

Hilacha. = Pinótol ng̃a hilo ng̃a nacáscas sa panápton.

Hilada. V. [Hilera]. * Tagsa ca pagtaláy sa mg̃a bató, sa mg̃a ladriyo, &c., sa mg̃a cota.

Hiladillo. = Sintas sa hilo con sa igagáma ng̃a haíctin.

Hilado. = Cadaghánan sa bisan onsa ng̃a binílic.

Hilador. = Ang magabílic.

Hilandero. = Idem. * Lugar ng̃a pagabilícan.

Hilar. = Bilic. * Pagbóhat sa mg̃a olod ug sa mang̃a laoa laoa sa ilang mg̃a balay balay, sa pagípon nila sa mg̃a logás ng̃a guigáma nila. * Paghúna húna sa maáyong pagcatóltol.

Hilaza. V. [Hilada], desde tagsa ca. * Hilo ng̃a díli topóng, ng̃a may pagcanípis ug pagcabága. * Hilo ng̃a igahábol sa bisan onsang hablon.

Hilera. = Taláy, taláytay.

Hilero. = Timáan ng̃a maquíta sa dagat ug sa mg̃a sobá sa guiaguían sa mg̃a sológ.

Hilo. = Hilo. * V. [Hebra]. * Caoat ng̃a manípis ng̃a binótong. * Pagcadalígdig ng̃a diótay, manípis, sa tubig, sa dogó, &c. * Pagcasómpay, pagcadáyon sa soguílon, sa oáli, &c. * Lugás ng̃a icagáma sa mang̃a olod ug sa mg̃a laoa laoa sa ilang mg̃a baláyan.

Hilvan. = Pagcahalóghog, pagcadoláhot.

Hilvanar. = Pagdoláhot, paghalóghog. * Pagbóhat sa bisan onsa sa madalí caáyo. * Paghóna húna sa pagbóhat sa bisan onsa.

Himeneo. = Pagcasál.

Himno. = Pagcanta, paggóya goya ng̃a ipahanong̃ód sa Dios ug sa mg̃a santos.

Hincadura. = Pagcatólpoc, pagcalánsang, pagcaógdoc, pagcabógsoc, pagcatonóc, pagcasóntoc.

Hincapié. = Sicad, pagcasícad, pagpanícad.

Hincar. = Tolpoc, lansang, ogdoc, bogsoc, tonóc, sontoc.

Hincha. = Domót, daótan ng̃a boot.

Hinchadamente. = Sa pagcahobág.

Hinchado. = Palábi labíhon. * Soguílon, oáli, &c., ng̃a sináctan sa mang̃a polong ng̃a díli macaígo, ng̃a oaláy hingtóngdan.

Hinchar. = Pagponó sa hang̃in sa bisan onsa ng̃a oaláy solód. * Paghobág, pagbotód, paglámhong, paglámhoy. * Pagpalábi labi. * Hopong.

Hinchazon. = Hobág, cabotód, calámhong, calámhoy. * Pagpalábi labi, pagcadagcó sa boot, sa cásing cásing. * Pagcahópong.

Hinojo. = Tanóm ng̃a mahomót, ug hasta ang iang bong̃a ng̃a maíng̃on ing̃on sa anís. [[143]]

Hipar. = Sod-oc, siclo. * Pagháng̃os, pagónto, pagbórlay, pagcotás tong̃ód sa dagcóng bohat. * Pagíbog pagpanghináot sa minatúod, sa bisan onsa.

Hiperdulía. = Pagtáhod cang María Santísima, pagsíngba ng̃a nahatong̃ód cang María Santísima.

Hipo. = Sod-oc, siclo. * Caíbog ng̃a dagcó sa bisan onsa. * Domót, daótan ng̃a boot sa lain.

Hipocondría. = Saquét ng̃a nahamótang sa pagcabotód sa tian, sa pagcadíli mahílis sa quináon, guican sa casobó ug camíng̃ao ng̃a dagcóan.

Hipocondríaco. = Ang mobáti sa saquét sa hipocondría.

Hipocóndrico. = Ang nahatong̃ód sa hipocondría.

Hipocrás. = Ilímnon ng̃a magáma sa vino, asúcar con calámay, canela ug sa obán pang mg̃a panácot ng̃a mahomót.

Hipocresía. = Pagbóhat sa bisan onsa sa pagcasalingcápao, sa pagcatalonháyag. * Pagcadayág sa bisan onsa sa pagcabátoc sa matúod.

Hipócrita. = Ang magabóhat ug mamólong sa salingcápao, sa pagcatalonháyag lamang, labon ng̃a halayó caáyo ang anáa sa iang húna húna. * Pagbóhat ug pagpamólong sa díli oyon, sa díli ang̃ay sa guihúna húna.

Hipócritamente. = Sa pagcasalingcápao, sa pagcatalonháyag.

Hipócrito. V. [Hipócrita].

Hipoteca. = Baláy con yota ng̃a ihátag sa otáng̃an sa guiotáng̃an nia, hasta ng̃a magbáyad sa iang otang.

Hipotecar. = Paghátag sa otáng̃an sa guiotáng̃an nia sa iang baláy con baol, hasta ng̃a magbáyad sa otang nia.

Hirco. = Mananáp ng̃a maíng̃on ing̃on sa canding ng̃a ihálas.

Hirviente. = Ang mubócal.

Hisca. = Dogá ng̃a mahágcot sa pagcóha sa mang̃a langgam.

Hiscal. = Pisi sa totólo ca labid.

Hisopada. = Pagcasáblig sa tobig.

Hisopar. = Pagsáblig sa tobig.

Hisopillo. = Panápton ng̃a liníquit ug ng̃a pagaholóman sa tobig, sa sabáo, sa vino, &c., sa pagpaínom sa mg̃a masaquét ug sa pagpabógnao sa ilang totónlan. * Tanóm.

Hisopo. = Tanóm, dagámi. * Cahoy ng̃a hamóbo ng̃a guibotáng̃an sa usá ca tomóy sa mg̃a balahíbo sa baboy con sa cabayo, con sa usá ca malíng̃in ng̃a tombága ng̃a binóho bohóan, sa pagsáblig sa mg̃a Singbahán ug sa bisan diin sa tubig ng̃a bendita.

Hispánico. = Ang nahatong̃ód sa España.

Hispano. = Ang natáuo sa España. * Ang nahatong̃ód niíning Guinharían.

Híspido. = Bisan onsa ng̃a maháit.

Histérico. = Coyáp.

Historia. = Soguílon sa ng̃atanán ng̃a nahitábo sa canhing tiempo ug sa mg̃a bohat ng̃a tacús ng̃a timaánan. * Soguílon, pananglétan ng̃a guimáo mao. * Casayóran sa pagcabótang sa mg̃a mananáp, sa mg̃a cahoy ug mg̃a tanóm. * Pagcabíquil sa mang̃a cabobót-on.

Historiado. = Piníntal ng̃a guibotáng̃an sa nagacaláin lain ng̃a mg̃a laráoan con dagoay.

Historiador. = Ang nagasólat sa historia.

Historiar. = Pagsólat sa historia, paggáma sa mang̃a soguílon. * Pagpíntal sa papel, sa papán, sa panápton, &c., sa nahitábo sa canhing tiempo.

Historieta. = Soguílon ng̃a oaláy hingtóngdan ug cahológan.

Historiógrafo. V. [Historiador].

Histrion. = Táuo ng̃a magapacaláin sa bisti sa mg̃a dola sa cadaigánan. [[143]]

Hita. = Lansang ng̃a diótay, laro ug sa oaláy olóhan.

Hito. = Mojon, halígueng cota ng̃a hamóbo, ng̃a guibótang arón hingbolóan sa mg̃a táuo ng̃a nanaglacát sa pagadolóng̃an sa mg̃a dalan, ug sa pagtimáan sa mg̃a caotlánan sa yota.

[[Índice]]