ODSŁONA 4
Przedsionek kancelarii w Conciergerie; sklepiona sala poniżej poziomu ziemi, o charakterze bardzo ponurym. W głębi schodki prowadzące na dwór, pod górę. Wejście z kancelarii po lewej. Luki okienne pod sufitem. Całość wygląda tak mniej więcej, jak ją przedstawia Muller na słynnym „Appel des dernières victimes de la Terreur”130, wiszącym w Luwrze. Pod ścianami żołnierze; kat Sanson, elegancki, skromny, poważny jegomość, z czterema pomocnikami; czterech fryzjerów. — Zawieszenie w połowie ruchów: wszyscy słuchają bez tchu ostatniego popisu Dantona za sceną.
GŁOS PISARZA
...i współwinnych w obu spiskach prze...
GŁOS DANTONA
A zjedzże go sobie, ten swój wyrok! — Banda! Nawet skazać nie śmieli mnie w oczy!...
GŁOS PISARZA
...przeciw bezpieczeństwu Republiki...
GŁOS DANTONA
Republiki! Paczki tchórzliwych łajdaków, co nie umieją bodaj ponieść ryzyka swych zbrodni!
GŁOS PISARZA
...na śmierć przez ścięcie.
GŁOS DANTONA
Głupia hołoto! Mnie jedna tylko potomność śmie... wpada. Widzi otoczenie. Parę tercji wewnętrznego zawieszenia. Rozglądając się, kończy z roztargnieniem, trzeźwo — kontrast wstrząsający ...sądzić. Fryzjer wskazuje mu krzesło Aha. siada, zrywa kołnierz, daje przez ramię znak Dalej.
Wprowadzają za nim Westermanna, Delacroix, Philippeaux. Westermann ponury i wściekły, Delacroix straszliwie nieswój. Pauza. Strzygą kark wszystkim naraz.
DANTON
zaczyna cicho, wśród ciszy
Odchodzę. I pozostawiam za sobą chaos straszliwy. O rządach nikt wśród nich pojęcia nie ma. Robespierre! Jego Komitet!... Bogowie!! — Beze mnie wszystko się rozpadnie za trzy dni. Wpakują się w terror po uszy, to jedyna metoda durniów. — Ho, ho! Teraz będą ścinać tuzinami, potem — seriami. Cała Konwencja pójdzie.
FRYZJER
nieswój
Obywatelu... bo was skaleczę.
DANTON
Napoczniesz robotę wskazuje przez ramię na Sansona, który opuszcza oczy tamtego pana, co? Ha, ha! Niezłe! — Niewdzięczny naród wnet się przekona, co we mnie stracił. Ale rozpacz i skrucha przyjdą za późno. — Rewolucja zhańbiła się dziś na wieki wieków. Mnie, mordowanemu, twarz wstydem płonie za morderców. — To się nazywa Trybunał!!
WESTERMANN
Pomogłeś go ustanowić, Danton.
DANTON
traci wszelką miarę
Pomogłem?! — Czy ja pomagałem komu — lub raczej, czy mnie kto pomagał — nieść na tych dwu ramionach, po urwistym brzegu przepaści, Francję rozszalałą w spazmach przeistoczenia?! Wszystko, co Rewolucja zdobyła — wszystko, co stworzyła — to moje dzieło.
Lecz z ścieżki, którą ja przebiłem... korzystał złodziej zdradliwy. On to kradł moje dzieła jedno po drugim, by je zamieniać na plagę ludzkości. Przez niego...
PHILIPPEAUX
To na nic, Danton. Strachu w sobie nie przekrzyczysz.
DANTON
zaskoczony aż do przerażenia
Strachu?!...
PHILIPPEAUX
Tak, strachu. Już pan ledwo kracze, aż przykro słuchać. Ale milczeć nie śmie pan ani na chwilę. — O, jak się pan trzęsie... ręce zimne i mokre, hm? — a twarz jak z gliny...
DANTON
bez tchu
Pan mi śmie...
PHILIPPEAUX
O, pociesz się pan, ja także. Myślałem, żem już przemógł w sobie zwierzę, co za wszelką cenę chce żyć. — Gdzie tam. Wnętrzności mi się skręcają. — Trudno, spojrzenia śmierci nie można spokojnie wytrzymać. Lepiej nie udawać.
DANTON
wyniośle
Wyobrażam sobie, iż stan taki musi być przykry. Lecz mylnie pan przypuszcza, że ja go podzielam. — Drżę?... Owszem! Drżę z bólu, drżę z gniewu na myśl o losach Ojczyzny, wydanej na pastwę tej cudzoziemskiej bestii...
Nie znaliście go bliżej. Nie przeczuwacie, co to za charakter... ot, na przykład, czy wiecie, kiedy okazywał Camille’owi najczulszą, najtroskliwszą przyjaźń? — W godzinę, nim go kazał aresztować. To autentyczny, perwersyjny Neron.
szczerzy zęby z intensywną satysfakcją
Dopiął dureń swego — trzęsą się przed nim. Panuje. — I myśli, że się teraz beze mnie obejść potrafi!! — Oj, pozna on rozkosze władzy! — Daję mu trzy miesiące: tak naregulowałem opinię publiczną. Bo chcę, by przed sromotną śmiercią, jaką mu przeznaczam — zdążył oszaleć; lub sam się powiesił.
DELACROIX
z jezuickim westchnieniem
Wiesz, żal mi cię, biedaku.
Danton oniemiał. Westermann, potem Delacroix, wstają; wiążą im ręce na plecach.
PHILIPPEAUX
łagodnie, po kilku sekundach ciszy
Czy pan faktycznie jeszcze nie widzi, że dzisiaj jest pan niczym, że pan jest ruiną?
Danton rzuca nań przerażone spojrzenie i opuszcza głowę
Był pan jednym z odprysków masy społecznej w zeszłorocznej fazie jej życia. Osobiście jest pan miernym adwokatem prowincjonalnym. Znaczenie pańskie było funkcjonalnie zależne od sytuacji, jak znaczenie zera od jego położenia w układzie cyfr.
Faza pańska minęła dziesiątego lipca131. Od tego dnia był pan echem: dokuczliwie natrętnym, lecz — wbrew najgorliwszym staraniom — już nieszkodliwym.
Wstaje; pomocnik kata obcina mu kołnierz.
Wprowadzają Fabre’a, Héraulta, Desmoulinsa — ten jest osłupiały i chwieje się, lecz odzyskuje później pełną przytomność.
FABRE
rozejrzał się
Cóż teraz? siadają Hu, jakim zmęczony... dobrze będzie się wyciągnąć...
HÉRAULT
szeptem
Fabre... zmiłuj się nad moimi nerwami.
PHILIPPEAUX
kontynuuje bez litości
O tak — Robespierre padnie. I to w sposób straszny. Bo w pewnym punkcie obecnej, krytycznej fazy — paść musi, na mocy mechanicznego prawa równowagi.
Danton, przytłoczony, podnosi się ciężko. Obcinają mu resztę kołnierza.
CAMILLE
poczuł nożyczki na karku i wyskakuje jak pstrąg, z przeszywającym krzykiem
Aaaaa!!!
FABRE
Cicho, Camille! To nie boli!
DANTON
poderwany, obraca się i grzmi
Ośle, milcz natychmiast!!
Blednie; opiera się biodrem i dłonią o stół. Camille opada. Żelazna łagodność ze strony fryzjerów i pomocników kata.
PHILIPPEAUX
...a pańskie łgarstwa — pańska najzupełniej obojętna śmierć — nie zaważą tyle zdejmuje sobie z ramienia kosmyk odciętych włosów i zdmuchuje na jego losie.
Podaje dłonie za siebie. Danton załamuje się. Opuszcza głowę, wspiera się na obu rękach.
DELACROIX
trze nasadą głowy o kark
W...! Ja już mam „wrażenie przyjemnego chłodu”, jakie nam przyrzekł stary Guillotin132...
Pomocnik zbliża się z pętlami do Dantona.
DANTON
obejrzał się mętnie; słabo
N-nie mogę. — Za chwilę. pada na krzesło Niedobrze mi.
Z wolna opuszcza głowę na ramię, na brzegu stołu.
WESTERMANN
z okrucieństwem
A-ha.
Wszyscy skupiają się dokoła Dantona.
FABRE
łagodzi
Nic dziwnego — nieprzerwane natężenie głosu przez cztery dni...
HÉRAULT
Przeszczekać cztery dni na jedną nutę! — Tego najzajadlejszy pies by nie dokazał.
DELACROIX
Tą cyfrą, bracie, przejdziesz do historii!
DANTON
unosi czoło znad ręki
Huzia, lokajskie dusze! Huzia na pana, gdy leży na ziemi! Drwijcie, szydźcie, użyjcie sobie za wszystkie czasy kornej służby!
DELACROIX
Szacunku dla władcy! Czy wiecie, że jedna godzina jego życia warta więcej, niż suma naszych pustych egzystencji?
szydercze ożywienie, dopytywanie
HÉRAULT
Słyszałem i ja! Łaskawego mamy pana, bracia matołki. Dziewięciu z nas byłoby zostało sierotami na tym niepoczciwym świecie — gdyby nie jego troskliwość o nas.
ostrzejsza nuta nienawiści
PHILIPPEAUX
oparty o ścianę w głębi
Dajcie mu spokój. Każdy z nas broni się czym może przed świadomością, że jak miliony przed nim, jak miliony po nim — spartaczył swą robotę i został skreślony.
Powstaje skrzepła cisza.
HÉRAULT
nagle, z gorzkim wybuchem śmiechu
Ale niedługo można się przed nią obronić!...
WESTERMANN
ponuro
Tak, racja. Wiem — bo ja też spartaczyłem. Skrewiłem jeden raz tylko: przy puczu Vincenta. Dałem się zbałamucić cywilowi. — A to była właśnie wielka chwila w moim życiu. Przegrałem je.
HÉRAULT
Ech, Westermann. Ty nie wiesz, co to przegrać życie. Ale ja! Ja, co stworzony na ornament wykwintnych salonów — dałem się wepchnąć w rolę fanatyka! Ja, com stracił bez winy honor i życie — ośmieszając się bezcelowo dla sprawy, która mnie nic a nic nie obchodziła! — Uch, co za nonsens — nonsens — nonsens w takiej klęsce!
Wstają wszyscy trzej.
DELACROIX
Nie ciebie jednego prąd poniósł w absurd, Hérault. Ja jestem — delikatnie mówiąc — bandytą z natury, a nie śmiałem być ani wesołym żołdakiem-łupieżcą, jak Westermann, który nie umie docenić komplementu, jak widać po minie ani drapieżnikiem giełdowym, jak Batz i Boyd. Nie, z nabożeństwem trąbiłem o zbawieniu Ojczyzny, jak wszyscy. W wolnych chwilach tylko, przy okazji, zdarzało mi się czasem świsnąć coś niecoś — i jeszcze dałem się przyłapać!!
PHILIPPEAUX
z rodzajem podziwu do nieskończoności
I pomyśleć jednak, że przez takich ludzi... dokonuje się rozwój państw.
FABRE
zamyślony
Po mnie zostaną nazwy miesięcy — i parę komedii133. — To mało, ale przecież coś.
CAMILLE
podczas gdy mu ręce wiążą
A po mnie — po moim talencie, największym w dzisiejszej Francji — zostanie co? — Szmata brukowa! do Dantona, tuż nad nim, tonem prawdziwszym niż zwykle Ukradłeś mi talent, ukradłeś mi życie, aleś skradzionych skarbów nie umiał nawet użyć! — Przez ciebie straciłem honor; przez ciebie umieram tak młodo; przez ciebie ginie Lucile; przez ciebie, pusty bałwanie — przez ciebie odtrącił mnie Maxime! — A cóż za korzyść z tylu ruin, choćby dla ciebie jednego? Nic! Zero! Zniszczenie i kwita! — Tyś nawet swoje łotrostwo spartaczył!
DELACROIX
No — on się potrafił jednak pokaźnie obłowić. To już coś znaczy... chociaż teraz i jemu nie lepiej. nachyla się stopniowo nad nieruchomym Dantonem Ciężko leży na żołądku życie zmarnowane — życie zakłamane — życie zgniłe na pniu, co, Danton? — Oj, gdyby tak można było siebie zwymiotować!
DANTON
pod nadmiarem szyderstwa dźwiga się nagle
Zawodźcie, niedołęgi! Zalewajcie się łzami! Ja nie mam czego żałować! — Umiałem forsę zbijać tysiącami; umiałem nimi szastać — a to trudniej. Umiałem dzielnie obłapiać dziewczęta — i pić, jak mało kto. — Syt teraz jestem, ale dobre było. podaje ręce pomocnikom kata Bilans Robespierre’a będzie mniej wesoły — gdy tu stanie za parę tygodni!
HÉRAULT
Brawo, Danton! Trzymać się! Nie przyznać się, choć mdło, choć dusza wyje, jak pies za umrzykiem! Kłamać, kłamać i kłamać do ostatniego tchu!
FABRE
Tak jest, ostrożnie z prawdą, przyjaciele. — Czy wiecie, jak należy myśleć w naszej sytuacji? — Że najpiękniejsza jest ofiara złożona złudzeniu, ofiara bezużyteczna. Że dobrze jest nosić klejnot lub oddać na fundusz publiczny — lecz pięknie jest — rzucić go w morze.
Wszelka prawda da się znieść w tragicznej szacie; a tragizm — można dostać bardzo tanio.
DELACROIX
Uchyliłbym przed tobą kapelusza, Fabre — gdybym jeszcze posiadał kapelusz — i ręce.
Wprowadzają, jak stado stępiałych baranów, skazanych pierwotnego rzędu drugiego. Następnie ustawiają wszystkich gęsiego wzdłuż ściany. Danton natychmiast przybiera postawę.
SANSON
Wszystko gotowe. Ruszamy.
Kilku słabnie. Żołnierze podtrzymują ich.
DANTON
Naprzód, bracia! Staniemy bez trwogi przed sądem przyszłych pokoleń, przed który dziś pozywam zwycięskiego wroga! Już za lat parę nazwisko moje zajaśnieje ognistymi głoskami w Panteonie historii — a twoje, łotrze Robespierre — zostanie wyryte na wieki na jej niezniszczalnym pręgierzu!
DELACROIX
żarliwie, podczas gdy wychodzą
O, Danton! Cóż za wielki histrion w tobie ginie!