[388]. Essa è una parte della «scientia sermocinalis» che abbraccia tutte le discipline del trivio, dividendosi in logica, retorica e grammatica, secondo che si occupi del ragionare, del commuovere, del significare. Sui rapporti della retorica colla grammatica nel medio evo e singolarmente al tempo della scolastica, offre un numero cospicuo di notizie il Thurot nell'op. cit. 470 sgg. Sugli studi grammaticali e retorici nelle scuole medievali ved. anche l'istruttivo cap. 4.º (der Unterricht in den sieben freien Künsten) di Specht Geschichte des Unterrichtswesens in Deutschland p. 86 sgg.
[389]. Disputatio de rhetorica et de virtutibus, sapientissimi regis Karoli et Albini Magistri; ristampato più recentemente da Halm nei Rhetores latini minores, p. 523 sgg.
[390]. «Cognoscite ergo, magistri saecularium litterarum, hinc (ex Scriptum scilicet) schemata, hinc diversi generis argomenta, hinc definitiones, hinc disciplinarum omnium profluxisse doctrinas, quando in his litteris posita cognoscitis quae ante scholas vestras longe prius dicta fuisse sentitis.» De schematib. et tropis apud Cassiodor. (Introd.), in Cassiod. op. (Migne) II, p. 1270. Cfr. anche il luogo di Beda già citato a p. 107.
[391]. In un trattato di retorica, proveniente dalla scuola sangallense e contenuto in un cod. del sec. XI, leggonsi le seguenti parole notevoli per certa loro serena mestizia, e per l'idea assai giusta che offrono delle povere condizioni di quello studio nel medio evo: «Olim disparuit, cuius facies depingenda est, et quae nostram excedit memoriam; eam qualis erat formare difficile est, quia multi dies sunt ex quo desinit esse. Oporteret eam immortalem esse, cuius amore languent ita homines, ut abstractam tam diu et mundo mortuam resurgere velint. Ubi Cato, ubi Cicero, domestici eius? nam si illi redirent ab inferis, haec illis ad usum sermonis famularetur, sine qua nihil eis certum constabat, quod ventilandum esset pro rostris. Quid autem est quod in suam non redigatur originem? Naturalis eloquentia viguit, quousque ei per doctrinam filia successit artificialis, quae deinde rhetorica dicta est. Haec postquam antiquitate temporis extincta est, illa iterum revixit; unde hodieque plurimos cernimus qui in causis solo naturali instinctu ita sermone callent, ut quae velint quibuslibet facile suadeant, nec tamen regulam doctrinae ullam requirant.» Pubbl. da Docen nei Beiträge zur Geschicte und Literatur di Aretin, VII, p. 283 sgg. Cfr. il testo della retorica sangallense pubblic. da Wackernagel in Zeitschr. f. deutsches Alterthum IV, p. 463-478. Curiosa per la bizzarra sua originalità ed importante per la conoscenza degli studi di retorica in Italia nel sec. XI è la Rhetorimachia di Anselmo, pubblicata da Dümmler (Anselm der Paripateliker, Halle 1872); cfr. Gaspary, Gesch. d. ital. Lit. I, p. 24 sgg.
[392]. «Cum ad rhetoricam suos provehere vellet, id sibi suspectum erat, quod sine locutionum modis, qui in poetis discendi sunt, ad oratoriam artem perveniri non queat. Poetas igitur adhibuit, quibus assuescendos arbitrabatur. Legit itaque ac docuit Maronem et Statium Terentiumque poetas, Iuvenalem quoque ac Persium Horatiumque satiricos, Lucanum etiam historiographum. Quibus assuefactos locutionumque modis compositos, ad rhetoricam transduxit.» Richer. Hist. lib. III, 47.
[393]. Così in un MS. della Bibl. Nazionale di Firenze copiato da Pier Cennini.
[394]. «... e come conteremo per lo innanzi del versificato che fece il grande poeta Virgilio nel tempo che fu Ottaviano imperadore Augusto, figliuolo adottivo di Giulio Cesare; nell'imperio della sua dignitade nacque Cristo glorioso salvatore del mondo: il quale Virgilio si trasse tutto il costrutto dello intendimento della rettorica, e più fece chiara dimostranza, sicchè per lui possiamo dire che l'abbiamo, e conoscere la via della ragione e la etimologia dell'arte di rettorica; imperocchè trasse il grande fascio in piccolo volume e recollo in abbreviamento.» Frate Guidotto, Fiore di rettorica, ap. Nannucci, Manuale ecc. II, p. 118.
[395]. Cfr. Mörner, De Oros. vit. p. 117 sg.
[396]. Cfr. Köpke, Vit. Liudprand. p. 138.
[397]. «amici familiaresque P. Vergili in iis quae de ingenio moribusque eius memoriae tradiderunt.» Gell. XVII, 10.